नाग्नजितस्य पुत्राः वीरचन्द्रः, अश्वसेनः, चित्रगुः, वेगवान्, वृषः, आमः, शङ्कुः, वसुः, श्रीमान्, कुंटीश्च इति अभवन्। कालिन्द्याः पुत्राः श्रुतः, कविः, वृषः, वीरः, सुभाहुः, भद्रः, एकलः, शान्तिः, दर्शः, पूर्णमासः च, सोमकः च कनिष्ठः अभवन्। माध्र्याः पुत्राः प्रघोषः, गात्रवान्, सिंहः, बलः, प्रबलः, ऊर्ध्वगः, महाशक्तिः, सहः, ओजः, अपराजितः च अभवन्। मित्रविन्दायाः पुत्राः वृकः, हर्षः, अनिलः, गृध्रः, वर्धनः, अन्नादः, महाशः, पावनः, वह्निः, क्षुधिः च अभवन्। भद्रायाः पुत्राः संग्रामजित्, बृहत्त्सेनः, शूरः, प्रहरणः, अरिजित्, जयः, सुभद्रः, वामायुः, सत्यकः च अभवन्। रोहिण्याः पुत्राः दीप्तिमान्, ताम्रः, तप्ता, अन्ये च अभवन्। प्रद्युम्नात् रुक्मिण्याः पुत्रः अनिरुद्धः अभवत्, यः रुक्मवतीं—रुक्मेः शक्तिमतीं कन्यां—भोजकटे नगरे पत्नीत्वेन अपात्। तेषां पुत्रपौत्राः दशकोटिसंख्याः अभवन्, राजन्; कृष्णस्य पुत्राणां मातरः षोडश सहस्राणि आसन्। ततः राजा पप्रच्छ—"रुक्मिः, कृष्णेन तिरस्कृतः, तं हन्तुम् अवसरं यच्छन्, कथं स्वकन्यां कृष्णस्य पुत्राय युद्धे दत्तवान्? एषां प्रतिस्पर्धकयोः विवाहकथां मे ब्रूहि, विप्र!" योगिनः यत् अतीतम्, भविष्यत्, वर्तमानम्, अतीन्द्रियं, दूरस्थं, गुह्यं च स्पष्टं पश्यन्ति। शुकः उवाच—स्वयंवरे, कामः स्वयम् बहुप्रकारैः अंगैः सन्नद्धः तया स्वीकृतः; समागतान् राज्ञः विजित्य, स एकाकी रथेन ताम् अपाहरत्। रुक्मिः, वैरं स्मरन्, कृष्णेन तिरस्कृतः, स्वभगिन्याः पुत्राय कन्यां दत्त्वा भगिन्याः प्रियं चकार। कृतवर्मणः शक्तिमान् पुत्रः रुक्मिण्याः कन्यां, विशालाक्षीं, प्रसिद्धसौन्दर्यां, विवाहाय अपात्। रुक्मिः स्वकीयं पौत्रीं रोचनां अनिरुद्धाय, हरिपौत्राय, सततवैरस्यपि, भगिन्याः प्रियाय दत्तवान्; मिलनं अनुचितम् अपि स्नेहबन्धनात् कृतवान्। तस्मिन् शुभे अवसर्ये, राजन्, रुक्मिणी, रामः, कृष्णः, सांबः, प्रद्युम्नः, अन्ये च भोजकटनगरं अगच्छन्। विवाहे सम्पन्ने, कलिंगाधिपेन नीत्याः अन्यैः राजभिः, गर्वितैः, रुक्मिः बलरामं द्यूते विजेतुम् आह्वयितः। "एषः द्यूतक्रीडां न जानाति, राजन्; तथापि हानिः महती," इति उक्त्वा, बलरामः आहूतः, रुक्मिः तेन सह द्यूते अपजायत्। तत्र रामः शतं, सहस्रं, दशसहस्रं च निक्षिप्य, रुक्मिः तं विजितवान्; कलिंगराजः बलरामं हास्यं कृत्वा, दन्तान् दर्शयन्, तं न सहनम् अलभत् हलायुधः। ततः रुक्मिः लक्षं निक्षिप्य, बलरामः तं जयं प्राप्तवान्; रुक्मिः कपटेन "मया विजितम्" इति अवदत्। क्रोधेन पूर्णः, तेजस्वी बलरामः, पूर्णसमुद्रवत्, जन्मक्रोधाभ्याम् रक्तलोचनः, दशलक्षं निक्षिप्य। बलरामः तं न्यायेन विजितवान्, रुक्मिः पुनः कपटेन "मया विजितम्" इति अवदत्, "साक्षिणः वदन्तु" इति च। तदा दिव्यः शब्दः आकाशात् अवदत्—"बलरामः एव जयं प्राप्तवान्; रुक्मिः शब्देन, न धर्मेण, विजयं वदति।" तं दिव्यं वचनं उपेक्ष्य, विदर्भराजः, पापकृत् राज्ञः प्रेरितः, दैवेन च, संकर्षणं उपहसन्, तिरस्कारं च अकथयत्। "द्यूतक्रीडायां निपुणः नासि, गोपालाः वनं भ्रमन्ति; राज्ञः द्यूतक्रीडां कुर्युः, शरान् च सृजन्ति, न तव जातिः।" इति राज्ञः एवं तिरस्कृतः, रुक्मिणा उपहसितः, बलरामः क्रुद्धः, गदां उत्थाप्य, पुरुषसमाजे तं प्रहारयत्। कलिंगराजं दशमपदेन गृहीत्वा, बलरामः क्रुद्धः तस्य दन्तान् अपातयत्—यः हास्यं कृत्वा दन्तान् दर्शितवान्। अन्ये राज्ञः, बाहु, जंघा, शिरांसि भग्नानि, रक्तेन आवृतानि, बलरामस्य गदया ताडिताः, भयात् पलायिताः। रुक्मिः, भगिन्याः भ्राता, हतः सति, हरिः, रुक्मिणी-बलरामयोः स्नेहविच्छेदं आशङ्क्य, न स्तुतवान् न निन्दितवान्। ततः अनिरुद्धं नववधूं च रत्नरथं स्थाप्य, रामः दशार्हाः च भोजकटात् कुशस्थलीं प्रययुः, मधुसूदनस्य आश्रये कृतार्थाः। राजा पुनः पप्रच्छ—"यदुवरः बाणस्य कन्यां ऊषां विवाहाय अपात्। तस्मिन्नेव काले हरी-शंकरयोः घोरयुद्धम् अभवत्। महायोगिन्, त्वं सर्वं विस्तारतः वक्तुम् अर्हसि।" श्रीशुकः उवाच—बाणः, महात्मनः बलेर्यः शतपुत्रेषु ज्येष्ठः, यः वामनरूपेण हरये भूमिं दत्तवान्। तस्य स्वपुत्रः बाणः, सदा शिवभक्तः, पूजितः, उदारः, बुद्धिमान्, सत्यनिष्ठः, व्रते दृढः अभवत्। शोणिते नगरे रम्ये स राजा अभवत्। शम्भोः प्रसादेन, तस्य परिचारकाः अमरवत् अभवन्। सहस्रभुजः बाणः ताण्डवकाले रुद्रं वीणया तुष्टाव। भगवान् सर्वभूतनाथः, भक्तजनाश्रयः, तं इच्छितं वरं दत्तवान्; स शिवं नगररक्षकं वररूपेण अचिनोत्। एकदा, बलवृद्ध्या मदोन्मत्तः, गिरीशं समीपस्थं उपेत्य, सूर्यप्रभया किरीटेन तस्य पद्मपादौ स्पृशन् नमस्कृत्य उवाच—"महादेव, लोकगुरो, लोकनाथ, अप्राप्तकामानां कामद, अमरैः पूजितपाद, तव नमः।" "मया सहस्रबाहवः दत्ताः, ते महद्भारः जाताः। त्रिषु लोकेषु, त्वाम् ऋते, संग्रामाय तुल्यं न पश्यामि। युद्धकामः सन्, संयमितैः बाहुभिः आत्मानं क्षिप्तवान्, दिशाम् गजान् युद्धाय आह्वयन्, पर्वतान् आरभ्य चूर्णितवान्; ते अपि भयात् पलायिताः।" एतत् श्रुत्वा भगवान् क्रुद्धः अवदत्—"यदा तव ध्वजः भग्नः, मूढ, तदा संग्रामे तुल्यं शत्रुं प्राप्स्यसि, यः तव गर्वं शमयिष्यति।" इति उक्त्वा, स मोहितः प्रमुदितः स्वगृहं प्रविष्टः, गिरीशस्य आज्ञां प्रतीक्षन्, स्वबलविनाशं अज्ञानात् आकाङ्क्षन्। तस्य कन्या ऊषा नाम्ना अभवत्; सा स्वप्ने प्रद्युम्नपुत्रेण, यं पूर्वं न दृष्टवती न श्रुतवती, सुंदरयुवकेन सह संगमम् अनुभवम् अकरोत्।