श्रीभगवतो वासुदेवस्य पत्नीनां पुत्राणां च वंशः पावनः शृणु। रुक्मिण्याः प्रसूता अभवन् प्रद्युम्नस्य नेतृत्वेन—चारुदेष्णः, सुदेष्णः, महाबलः चारुदेहः, सुचारुः, चारुगुप्तः, भद्रचारुः, अपरश्च। तत्रैव रुक्मिण्याः दशमः पुत्रः हरिसमः चारुः, तस्य सहचारवः—चारुचन्द्रः, विचारुः। एते सर्वे पितरं नात्यज्य, सर्वगुणसम्पन्नाः अभवन्। सत्यभामायाः अपि पुत्राः अभवन्—भानुः, सुभानुः, स्वर्भानुः, प्रभानुः, भानुमान्, चन्द्रभानुः, बृहद्भानुः, रतिभानुः, श्रीभानुः, प्रतिभानुः। तेषां महिमानं कथयन्ति। तत्रैव साम्बः, सुमित्रः, पुरुजित्, शतजित्, सहस्रजित्, विजयः, चित्रकेतुः, वसुमान्, द्रविडः, क्रतुः—एते जाम्बवत्याः पुत्राः, साम्बस्य नेतृत्वेन, पित्रा प्रियतमाः। नाग्नजित्याः पुत्राः अपि कीर्त्यन्ते—वीरचन्द्रः, अश्वसेनः, चित्रगुः, वेगवान्, वृषः, आमः, शङ्कुः, वसुः, श्रीमान्, कुन्तिः। कालिन्द्याः अपि दश पुत्राः—श्रुतः, कविः, वृषः, वीरः, सुभाहुः, भद्रः, एकलः, शान्तिः, दर्शः, पूर्णमासः; तेषां कनिष्ठः सोमकः। माध्र्याः पुत्राः—प्रघोषः, गात्रवान्, सिंहः, बलः, प्रबलः, ऊर्ध्वगः, महाशक्तिः, सहः, ओजः, अपराजितः। मित्रविन्दायाः अपि पुत्राः—वृकः, हर्षः, अनिलः, गृध्रः, वर्धनः, अन्नादः, महाशः, पावनः, वह्निः, क्षुधिः। भद्रायाः पुत्राः—सङ्ग्रामजित्, बृहत्सेनः, शूरः, प्रहरणः, अरिजित्, जयः, सुभद्रः, वामायुः, सत्यकः। रोहिण्याः अपि पुत्राः—दीप्तिमान्, ताम्रः, तप्तः, अन्ये च। प्रद्युम्नात् तु अनिरुद्धः जातः, स रुक्मिण्याः भ्रातुः रुक्मेः कन्यायां रुक्मवत्यां, भोजकटनगरे। तेषां पुत्रपौत्राणां संख्या दशकोटिपर्यन्ता अभवत्, हे राजन्; श्रीकृष्णस्य पुत्रमातरः षोडशसहस्रं सञ्जाताः। एवं श्रुत्वा राजा उवाच—रुक्मी भगवता तिरस्कृतः सन्, अपमानं स्मरन्, कथं स्वकन्यां कृष्णस्य पुत्राय युद्धे दत्तवान्? तयोः वैरिणोः विवाहकथां विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि, हे महाबुद्धे। शुक उवाच—योगिनः भूतं भविष्यद्वर्तमानेन्द्रियातीतं दूरस्थं गुह्यं च यथावत् पश्यन्ति। भोजकटे स्वयम्वरे रुक्मवत्या कामदेवः बहुभुजो रूपेण स्वयमेव वृतः। स राजा राजानां मध्ये युद्धे सर्वान् जित्वा, एकः एव रथेन तां कन्यां अपाहरत्। रुक्मी अपि, शत्रुभावं स्मरन्, भगवता तिरस्कृतः, स्वभगिन्याः प्रियार्थं, भगिन्याः पुत्राय कन्यां दत्तवान्। कृतवर्मणः पुत्रः अपि रुक्मिण्याः कन्यां, विशालाक्षीं, रूपसम्पन्नां, विवाहाय जग्राह। रुक्मी तु स्वनप्त्रीं रोचनां हरिपौत्राय अनिरुद्धाय दत्तवान्, वैरं न विस्मरन्, भगिन्याः प्रियार्थं; तच्च सम्बन्धं योग्यं न सञ्जातम्, स्नेहबन्धनेन बद्धः। तस्मिन्नेव शुभकाले, हे राजन्, रुक्मिण्या, रामेण, कृष्णेन, साम्बेन, प्रद्युम्नेन च सह, भोजकटं नगरं गताः। विवाहसमाप्तौ, कलिङ्गाधिपतिप्रमुखाः राजानः गर्विताः रुक्मिं बलरामं अक्षविनोदेषु जयित्वा गर्वं कुर्वन्तः अवमनयन्। "एषः अक्षविद्यां न जानाति," इत्यादि उक्त्वा बलरामं समाहूय, रुक्मी तेन सह अक्षविनोदं क्रीडितवान्। तत्र रामः शतम्, सहस्रं, दशसहस्रं दत्तवान्; रुक्मी तं जितवान्। कलिङ्गराजः दन्तान् प्रकाश्य बलरामस्य उपहासं कृतवान्, यं सहनं न अशकत् हलायुधः। तदा रुक्मी लक्षशतम् दत्त्वा, रामेण तद्दानं जितम्; रुक्मी कपटेन "मया विजयः" इति उक्तवान्। तदा कोपेन समाक्रान्तः, तेजस्वी बलरामः पूर्णसमुद्र इव, रक्तलोचनः, कोपजन्मना, कोटिशतं दत्तवान्। बलरामः तदपि धर्मेण जितवान्, रुक्मी पुनः कपटेन "मया विजयः, साक्षिणः वदन्तु" इति उक्तवान्। तदा दिव्यः शब्दः आकाशात्—"बलराम एव विजयः; रुक्मी शब्देन, न तु धर्मेण, जयं वदति" इति। तं दिव्यवचनं अवज्ञाय, विदर्भाधिपः, दुष्टराजानां प्रेरितः, दैवयोगात्, सङ्कर्षणं तिरस्कृत्य, अवमानपूर्वकं वचनं प्रोक्तवान्—"त्वं गवां चरकः, अक्षेषु निपुणः नासि; राजानः अक्षविनोदं क्रीडन्ति, धनुष्कर्म च, न तु त्वद्वताः।" एवं राजभिः तिरस्कृतः, रुक्मिणा च उपहसितः, बलरामः क्रुद्धः गदां समुत्सृज्य, पुरुषसमाजे रुक्मिं प्रहारितवान्। कलिङ्गराजं दशमे पदे गृहीत्वा, बलरामः कोपात्, तस्य दन्तान् अपातयत्, स एव हास्यदन्तदर्शकः। अन्ये राजानः, बाहुपार्श्वशिरःभिन्नाः, रक्तसिक्ताः, बलरामगदया भीताः पलायिताः। रुक्मिः, भगिनीपत्युः, हतः सन्, हरिः, रुक्मिण्या बलरामस्य च स्नेहभङ्गभीतः, न स्तुतवान्, न च निन्दितवान्। ततः अनिरुद्धं नववध्वा सह शोभनरथे स्थाप्य, रामः दशार्हैः सह भोजकटं त्यक्त्वा, कुशस्थलीं ययुः, मधुसूदनस्य छायायाम् अभिषिक्ताः। अथ राजा उवाच—यदूनां श्रेष्ठः बाणस्य दुहितरम् ऊषां विवाहयामास; तदा हरि-शङ्करयोः भयानकं युद्धमभवत्। हे महायोगिन्, एतत् सर्वं विस्तारतः वक्तुमर्हसि। श्रीशुक उवाच—बलेर्यः महात्मनः, यः वामनरूपेण हरये पृथ्वीं दत्तवान्, तस्य शतपुत्रेषु ज्येष्ठः बाणः। सः सदा शिवभक्तः, पूजितः, उदारः, बुद्धिमान्, सत्यनिष्ठः, व्रतधारः। शोणिताख्ये नगरे रम्ये सः राजा अभवत्। शम्भोः प्रसादेन तस्य पार्षदाः अमरसमाः; सहस्रबाहुः सः ताण्डवकाले रुद्रं वाद्येन तुष्टाव। सर्वभूताधिपतिः, भक्तवत्सलः, तस्मै वरं दातुमिच्छन्, "यद्वाञ्छसि तत् वरं वृणु" इत्युक्तवान्। सः शिवं नगररक्षां वरं वव्रे। कदाचित् स्वबलमदेन सः गिरीशं समीपस्थं दृष्ट्वा, सूर्यप्रभया मुकुटेन तस्य पादौ स्पृष्टवान्। "नमस्ते महादेव, जगद्गुरो, लोकनाथ, अकामानां कामद, येषां पादौ सुरैः पूज्यते," इति प्रणम्य तं स्तुतवान्।