श्रीकृष्णस्य पत्नीनां मध्ये ये दशसु पुत्रेषु प्रमुखाः, तेषां अष्टौ रुक्मिण्याद्याः पत्न्यः स्मृताः। तेषां पुत्राणां नामानि प्रद्युम्नादारभ्य प्रवक्ष्यामि। रुक्मिण्याः प्रद्युम्नः, ततोऽनन्तरं चारुदेष्णः, सुदेष्णः, बलवान् चारुदेहः, सुचारुः, चारुगुप्तः, भद्रचारुः, तथा अन्यः। दशमः पुत्रः चारुचन्द्रः, विचारुः, च चारुः—एते सर्वे रुक्मिण्यां जाताः, पित्रा तुल्या वीर्येण च। सत्यभामायाः दश पुत्राः—भानुः, सुभानुः, स्वरभानुः, प्रभानुः, भानुमान्, चन्द्रभानुः, बृहद्भानुः, रतिभानुः, श्रीभानुः, प्रतिभानुः। जाम्बवत्याः पुत्राः साम्बप्रमुखाः—साम्बः, सुमित्रः, पुरुजित्, शतजित्, सहस्रजित्, विजयः, चित्रकेतुः, वसुमान्, द्रविडः, क्रतुः—पित्रा प्रियतमाः। नाग्नजित्याः दश पुत्राः—वीरचन्द्रः, अश्वसेनः, चित्रगुः, वेगवान्, वृषः, आमः, शङ्कुः, वसुः, श्रीमान्, कुन्तिः। कालिन्द्याः दश पुत्राः—श्रुतः, कविः, वृषः, वीरः, सुभाहुः, भद्रः, एकलः, शान्तिः, दर्शः, पूर्णमासः; कनिष्ठः सोमकः। माद्र्याः दश पुत्राः—प्रघोषः, गात्रवान्, सिंहः, बलः, प्रबलः, ऊर्ध्वगः, महाशक्तिः, सहः, ओजः, अपराजितः। मित्रविन्दायाः दश पुत्राः—वृकः, हर्षः, अनिलः, गृध्रः, वर्धनः, अन्नादः, महाशः, पावनः, वह्निः, क्षुधिः। भद्रायाः दश पुत्राः—संग्रामजित्, बृहत्सेनः, शूरः, प्रहरणः, अरिजित्, जयः, सुभद्रः, वामायुः, सत्यकः। रोहिण्याः पुत्राः दीप्तिमान्, ताम्रः, तप्तः, अन्ये च। प्रद्युम्नस्य रुक्मिण्याः भगिन्याः रुक्मवत्यां, भोजकटनगरे, अनिरुद्धः अभवत्, महाबलः। एवं कृष्णपुत्राणां पौत्राणां च संख्या दशकोटिपर्यन्ता जाता, मातरः तु षोडशसहस्रं। राजा पप्रच्छ—रुक्मी, कृष्णेन तिरस्कृतः सन्, तं हन्तुम् अवसरं प्रार्थयन् अपि, कथं स्वकन्यां युद्धे कृष्णपुत्राय दत्तवान्? प्रतिद्वन्द्विनोः विवाहकथां विस्तरेण ब्रूहि, भगवन्। योगिनः हि भूतं भविष्यद् वर्तमानं, अदृष्टं, दूरस्थं, गुह्यं च स्वच्छेन पश्यन्ति। श्रीशुक उवाच—स्वयंवरे रुक्मवत्याः, स्वयमेव मदनरूपधारी प्रद्युम्नः, राज्ञः समागत्य विजित्य, रथेन तां हृतवान्। रुक्मी, पूर्ववैमनस्यं स्मरन्, कृष्णेन तिरस्कृतः अपि, स्वभगिन्याः प्रियार्थं भगिनीसुताय कन्यां दत्तवान्। कृतवर्मणः पुत्रः अपि रुक्मिण्याः कन्यां, विशालाक्षीं, रूपसम्पन्नां, विवाहाय प्राप्तवान्। रुक्मी अपि स्वपौत्रीं रोचनां अनिरुद्धाय दत्तवान्, स्वभगिन्याः प्रियार्थं, यद्यपि तत्र वैरं न समाप्तम्; स्नेहबन्धनात् तद् अयुक्तं जज्ञे। तस्मिन विवाहमहोत्सवे, रुक्मिणी, रामः, कृष्णः, साम्बः, प्रद्युम्नः च भोजकटनगरं गताः। विवाहे सम्पन्ने, कलिङ्गाधिपप्रमुखाः राजानः, गर्विताः, रुक्मिं बलरामं अक्षविनोदाय आह्वयन्। "अयं न जानाति अक्षविनोदं, राजन्, तथापि महान् हानिः," इत्युक्त्वा बलरामः आहूतः, रुक्मी तेन सह अक्षविनोदं कृतवान्। रामेण क्रमशः शतं, सहस्रं, दशसहस्रं दत्तं; रुक्मी तं जितवान्, कलिङ्गराजः हसित्वा दन्तान् दर्शयन् बलरामं अवमानितवान्, यत् हलायुधः न सह्यं मन्यते। पुनः रुक्मी लक्षं दत्तवान्, तदा बलरामः विजयी जातः; रुक्मी तु कपटेन "अहं जितवान्" इति प्रोक्तवान्। तदा कोपसमन्वितः श्रीबलरामः, पूर्णसमुद्र इव, जातरागेण चाक्षुषा, कोटिम् अपि दत्तवान्। तत्रापि बलरामः धर्मेण विजयी, रुक्मी पुनः कपटेन "अहम् एव जितवान्, साक्षिणः वदन्तु" इति उक्तवान्। तदा दिव्यः शब्दः आकाशात्—"बलरामः एव विजयी, रुक्मी तु मिथ्यावादी, वाचा न तु धर्मेण विजयस्यानुकरणं करोति"—इति। एवं दिव्यवाणीमपि उपेक्ष्य, विदर्भाधिपः, दुष्टैः नृपतिभिः प्रेरितः, दैवेन च, शङ्कर्षणं अवमान्य, तिरस्कारपूर्वकं वचनम् उक्तवान्—"त्वं न जानासि अक्षविनोदं, गोकुलचराः, राजानः तु अक्षविनोदं कृत्वा बाणं क्षिपन्ति, न तु युष्मद्विधाः।" एवं राज्ञां तिरस्कारं रुक्मिणः च अवमाननं शृण्वन्, बलरामः क्रुद्धः गदां समुत्क्षिप्य, पुरुषसमाजे रुक्मिं प्रहारितवान्। कलिङ्गराजं दशमे पदे त्वरया गृह्य, तस्य हसितदन्तान् निर्गृह्य, बलरामः तं दन्तहीनं चकार। अन्ये राजानः, बाहुभिः, ऊरुभिः, शिरोभिः भग्नैः, रक्तरञ्जितैः, बलरामगदाभिहताः, भयात् पलायिताः। रुक्मिणः भ्राता हतः सति, हरिः, रुक्मिण्या बलरामस्य च स्नेहच्छेदभयात्, न तं कर्म प्रशशंस, न निन्दितवान्। अनिरुद्धं नववध्वा सह रथश्रेष्ठे स्थाप्य, रामः दशार्हैः सह भोजकटात् कुशस्थलीं गच्छन्, मधुसूदनस्य छायायां सर्वार्थसिद्धिं प्राप। राजा पुनः पप्रच्छ—"यदूनां श्रेष्ठः कृष्णः बाणस्य कन्यां उषां विवाहं कृतवान्; तदा हरि-शङ्करयोः घोरः संग्रामः जातः। सर्वं विस्तरेण ब्रूहि, महायोगिन्।" श्रीशुक उवाच—बलिमहात्मनः शतानां पुत्रेषु ज्येष्ठः बाणः, यः वामनरूपधारिणे हरये पृथ्वीं दत्तवान्। स एव बाणः, सदैव शिवभक्तः, पूजितः, दानशीलः, बुद्धिमान्, सत्यप्रतिज्ञः, व्रते दृढः। शोणिताख्ये रम्ये नगरे सः कदाचित् राजा अभवत्; तत्र शम्भोः प्रसादेन तस्य पार्षदाः अमरैः तुल्याः। सहस्रबाहुः सः ताण्डवकाले रुद्रं वीणावादनादिना प्रीतवान्। सर्वभूतनाथः, भक्तवत्सलः, तस्मै यद्वाञ्छितं वरं दातुम् इच्छन्, सः बाणः शिवं नगररक्षकत्वेन वरं प्रार्थितवान्। एकदा, आत्मबलमदेन मत्तः, सः गिरिशं समीपस्थं दृष्ट्वा, सूर्यसमप्रभया किरीटेन तस्य पादकमलानि स्पृष्ट्वा प्रणतः।