भगवान् श्रीकृष्णः स्वगृहेषु स्वपत्नीभिः सह रममाणः, सदा स्मितपूर्णदृष्टिभिः, अन्तःकरणगतभावप्रकाशकैः चेष्टाभिः, च प्रेमपूर्णैः कौशलयुक्तैः वाक्यैः भ्रूविलासैः सह ताः सर्वाः षोडशसहस्रं पत्न्यः कामदेवबाणैः अपि यदा यतन्ति स्म तदा अपि तस्य इन्द्रियाणि न प्रमाथयितुं शेकुः। लक्ष्म्याः पतिं प्राप्ताः ताः नार्यः, यासां मार्गम् अपि ब्रह्मादयः न जानन्ति, अनवरतप्रीत्याः, हर्षपूर्णाः, तस्य हासदृष्टिस्पर्शालिङ्गनलाभकाङ्क्षिण्यः, तं सर्वदा सेवन्ते स्म। शतशः दास्यः श्रीकृष्णस्य परिचर्यायाम् आसन्—आगमनसम्भाषणासनार्घ्यपादप्रक्षालनताम्बूलोपनयनशयनवात्यानुलेपनमाल्यकबन्धचन्दनस्नानाद्यैः कर्मभिः तं सम्यक् उपचेरुः। श्रीकृष्णस्य षोडशसहस्रपत्नीषु, दशसु पुत्रेषु प्रवराः अष्टौ महिष्यः; तेषां पुत्राणां नामानि प्रद्युम्नाद्याः प्रवक्ष्यामि। रुक्मिण्याः पुत्राः आसन्—प्रद्युम्नः, चारुदेष्णः, सुदेष्णः, चारुदेहः महाबलः, सुचारुः, चारुगुप्तः, भद्रचारुः, चारुचन्द्रः, विचारुः, चारुः। एते दश पुत्राः, प्रद्युम्नप्रधानाः, पितरं नातिक्रामन्ति। सत्यभामायाः दश पुत्राः—भानुः, सुभानुः, स्वर्भानुः, प्रभानुः, भानुमान्, चन्द्रभानुः, बृहद्भानुः, रतिभानुः, श्रीभानुः, प्रतिभानुः। जाम्बवत्याः पुत्राः—साम्बः, सुमित्रः, पुरुजित्, शतजित्, सहस्रजित्, विजयः, चित्रकेतुः, वसुमान्, द्रविडः, क्रतुः—एते साम्बप्रधानाः, पित्रा सम्मानिताः। नाग्नजित्याः दश पुत्राः—वीरचन्द्रः, अश्वसेनः, चित्रगुः, वेगवान्, वृषः, आमः, शङ्कुः, वसुः, श्रीमान्, कुन्तिः। कालिन्द्याः दश पुत्राः—श्रुतः, कविः, वृषः, वीरः, सुभाहुः, भद्रः, एकलः, शान्तिः, दर्शः, पूर्णमासः; सोमकः कनिष्ठः। माध्र्याः दश पुत्राः—प्रघोषः, गात्रवान्, सिंहः, बलः, प्रबलः, ऊर्ध्वगः, महाशक्तिः, सहः, ओजः, अपराजितः। मित्रविन्दायाः दश पुत्राः—वृकः, हर्षः, अनिलः, गृध्रः, वर्धनः, अन्नादः, महाशः, पावनः, वह्निः, क्षुधिः। भद्रायाः दश पुत्राः—संग्रामजित्, बृहत्सेनः, शूरः, प्रहरणः, अरिजित्, जयः, सुभद्रः, वामायु, सत्यकः। रोहिण्याः पुत्राः—दीप्तिमान्, ताम्रः, तप्तः, अन्ये च। प्रद्युम्नस्य रुक्मवत्यां, या रुक्मेः दुहिताऽभूत्, भोजकटनगरे, अनिरुद्धः अभवत्। तेषां पुत्रपौत्राः दशकोटिसंख्यकाः अभवन्, हे राजन्, श्रीकृष्णस्य पुत्राणां मातरः षोडशसहस्रं आसन्। एवं श्रुत्वा राजा पप्रच्छ—कथं रुक्मी, श्रीकृष्णेन तिरस्कृतः, तं हन्तुम् इच्छन् अपि, संग्रामे स्वकन्यां कृष्णस्य पुत्राय दत्तवान्? एतयोः प्रतिद्वन्द्वयोः विवाहकथां विस्तरेण वद। योगिनः भूतं भविष्यद् वर्तमानं, अदृष्टं, दूरस्थं, गुह्यं च स्पष्टं पश्यन्ति। श्रीशुक उवाच—स्वयंवरे रुक्मवत्याः, कामदेवः बहुभुजान्वितः, स्वयमेव तया वृतः; स राजा समवेतान् नृपतीन् जित्वा, संग्रामे एकः एव रथेन तां हरन्। रुक्मी अपि, द्वेषं स्मरन्, कृष्णेन तिरस्कृतः सन्, स्वभगिन्याः प्रियार्थं भगिन्याः पुत्राय स्वकन्यां दत्तवान्। कृतवर्मणः पुत्रः अपि रुक्मिण्याः कन्यां, विशाललोचनां, सुन्दरीं, पत्नीत्वेन जग्राह। रुक्मी अपि, द्वेषं त्यक्त्वा, भगिन्याः प्रियाय, स्वपौत्रीं रोचनां हरिपौत्राय अनिरुद्धाय दत्तवान्; अयोग्यं जञात्वा अपि, स्नेहबन्धनात् तद्दत्तवान्। तस्मिन् शुभे काले, हे राजन्, रुक्मिण्या, रामेण, कृष्णेन, साम्बेन, प्रद्युम्नेन च सह सर्वे भोजकटं नगरं जग्मुः। विवाहसमाप्तौ, कलिंगाधिपप्रमुखाः नृपाः, गर्विताः, रुक्मिं रामेण सह अक्षवाटे जेतुम् आह्वयन्। "एषः अक्षविद्याम् न जानाति," इति उक्त्वा, बलरामः आहूतः, रुक्मी तेन सह अक्षवाटे क्रीडितुम् आरब्धवान्। तत्र रामः शतं, सहस्रं, दशसहस्रं च दत्तवान्; रुक्मी तं जित्वा, कलिंगराजः तीक्ष्णहास्येन, दन्तान् दर्शयन्, बलरामं उपहसन्, येन हलायुधः सहनं न शशाक। पुनः रुक्मी लक्षशतम् अपि दत्तवान्, तदा बलरामः तं जेतुम् अशकत्; रुक्मी तु कपटेन "मया विजयः कृतः" इति अवदत्। तदा कोपसमन्वितः, श्रीबलरामः, पूर्णसागर इव, जातक्रोधरक्तलोचनः, कोटिशतम् अपि दत्तवान्। तत्रापि बलरामः धर्मेण विजयं प्राप्य, रुक्मी पुनः कपटेन "मया विजयः कृतः, साक्षिणः वदन्तु" इति अवदत्। तदा दिव्यः शब्दः आकाशे अभवत्—"केवलं बलरामेण विजयः कृतः, रुक्मी मिथ्यावादी, वाणीना न तु धर्मेण।" तं दिव्यं वचनं अवज्ञाय, विदर्भाधिपः, दुष्टराजनिगदितः, दैवेन च प्रेरितः, संकर्षणं तिरस्कृत्य अवदत्—"त्वं गोकुल्या वनेषु चरः, अक्षविद्यां न जानासि; नृपाः अक्षवाटे क्रीडन्ति, धनुः क्षिपन्ति, न तु त्वादृशाः।" एवं नृपैः तिरस्कृतः, रुक्मिणा च उपहसितः, क्रुद्धः बलरामः, गदां समुत्क्षिप्य, पुरुषसमाजे रुक्मिं प्रहारं कृतवान्। ततः कलिंगराजं दशमे पादे गृहीत्वा, बलरामः कोपात् तस्य हास्यदन्तान् निष्पीड्य चूर्णयामास। अन्ये नृपाः, बाहुपार्श्वशिरोभिः भग्नैः, रक्तार्द्रैः, बलरामगदया ताडिताः, भयात् पलायिताः। रुक्मिण्याः भ्राता रुक्मी हतस्य, श्रीहरिः, रुक्मिणीबलरामयोः स्नेहभङ्गभीतः, तं न स्तुतवान् न निन्दितवान्। अनिरुद्धं नववध्वा सह सुविमलरथे स्थाप्य, रामः दशार्हैः सह भोजकटात् कुशस्थलीं जगाम, सर्वकार्यम् अवाप्त्य, माधुसूदनस्य छायायाम्। एवमेव, राजा पप्रच्छ—"यदूनां श्रेष्ठः बाणस्य दुहितरं ऊषां विवाहितवान्। तदा हरिशङ्करयोः महान् संग्रामः जातः। भगवन्, एतत् सर्वं विस्तारतः श्रोतुम् इच्छामि।" श्रीशुक उवाच—बलिमहात्मनः, यस्य वामनरूपेण हरिणा भूमिः प्राप्ता, शतपुत्रेषु ज्येष्ठः बाणः आसीत्। स बाणः, स्वपितरि महान्, शिवभक्तः, पूजितः, उदारः, बुद्धिमान्, सत्यनिष्ठः, व्रतधृतः च आसीत्।