स्फुटपुष्पकमलमुखाः, दीर्घबाहवः, दीर्घनेत्राः, प्रेमपूर्णदृष्ट्या मधुरवाक्यैः श्रीभगवान् ताः स्त्रियः मोहयामास, याः स्वयम् अपि स्वसौन्दर्येन भगवतो महिम्नः पुरतः मनः न नियंत्रयितुं शक्ता अभवन्। सस्मितदृष्टिभिः, भावाभिव्यक्तिप्रदर्शकैः चेष्टाभिः, कौशलपूर्णैः प्रेमयुक्तैः भ्रूविलासैः प्रेषितैः वाक्यैः, षोडशसहस्रपत्नीः अपि तं कामबाणैः स्त्रीसौन्दर्यकौशलैः विक्षिप्तुं न शेकुः। लक्ष्म्याः पतिं प्राप्त्वा, यासां पन्थानं ब्रह्मादयः अपि न जानन्ति, ताः स्त्रियः अनवरतं प्रेम्णा सस्मितदृष्टिस्पर्शालिङ्गनलालसा भगवन्तं हर्षेण सेवाम् अकुर्वन्। शतशः दासीः भगवन्तं अभ्यर्चयन्, स्वागतं, आसनप्रदानम्, पादप्रक्षालनम्, ताम्बूलदानम्, विश्रामम्, चामरवातनम्, सुगन्धमाल्यार्पणम्, केशसज्जनम्, शय्याप्रस्तरम्, स्नानम्, अन्यानि च उपहारकार्याणि निरवर्तयन्। कृष्णस्य पत्नीनां मध्ये, दशपुत्रेषु ये प्रमुखाः, ताः अष्टौ रान्यः; तासां पुत्रान् प्रद्युम्नादिभिः नामान्यहं कथयिष्यामि। रुक्मिण्याः पुत्राः प्रद्युम्नः, चारुदेष्णः, सुदेष्णः, चारुदेहः महाबलः, सुचारुः, चारुगुप्तः, भद्रचारुः, चारुचन्द्रः, विचारुः, चारुः—एते दश, तेषु प्रद्युम्नः अग्रणी। ते पितुः तुल्याः। सत्यभामायाः दशपुत्राः—भानुः, सुभानुः, स्वरभानुः, प्रभानुः, भानुमान्, चन्द्रभानुः, बृहद्भानुः, रतिभानुः, श्रीभानुः, प्रतिभानुः। जाम्बवत्याः पुत्राः—साम्बः, सुमित्रः, पुरुजित्, शतजित्, सहस्रजित्, विजयः, चित्रकेतुः, वसुमान्, द्रविडः, क्रतुः; साम्बः तेषु प्रमुखः। नाग्नजितस्य पुत्राः—वीरचन्द्रः, अश्वसेनः, चित्रगुः, वेगवान्, वृषः, आमः, शङ्कुः, वसुः, श्रीमान्, कुन्तीः। कालिन्द्याः पुत्राः—श्रुतः, कविः, वृषः, वीरः, सुभाहुः, भद्रः, एकलः, शान्तिः, दर्शः, पूर्णमासः; सोमकः कनिष्ठः। मद्र्याः पुत्राः—प्रघोषः, गात्रवान्, सिंहः, बलः, प्रबलः, ऊर्ध्वगः, महाशक्तिः, सहः, ओजः, अपराजितः। मित्रविन्दायाः पुत्राः—वृकः, हर्षः, अनिलः, गृध्रः, वर्धनः, अन्नादः, महाशः, पावनः, वह्निः, क्षुधिः। भद्रायाः पुत्राः—सङ्ग्रामजित्, बृहत्सेनः, शूरः, प्रहरणः, अरिजित्, जयः, सुभद्रः, वामायुः, सत्यकः। रोहिण्याः पुत्राः—दीप्तिमान्, ताम्रः, तप्तः, अन्ये च। प्रद्युम्नात् अनिरुद्धः जातः, रुक्मिण्याः भ्राता रुक्मिः कन्यां रुक्मवतीं भोजकटनगर्यां प्रद्युम्नाय दत्त्वा अनिरुद्धं उत्पादितवान्। एतेषां पुत्रपौत्राणां संख्या दशकोटिपर्यन्तम् अभवत्, राजन्; कृष्णस्य पुत्रमातरः षोडशसहस्रं। राजा पप्रच्छ—रुक्मिः, कृष्णेन तिरस्कृतः, हन्तुं अवसरं यच्छन्, कथं युद्धे कृष्णस्य पुत्राय कन्यां दत्तवान्? एतयोः शत्रूणां विवाहकथां विस्तरेण वद। योगिनः अतीतानागतवर्तमानं, अदृष्टं, दूरं, गुह्यं च स्पष्टं पश्यन्ति। शुकः उवाच—स्वयंवरे कामः स्वयम् बहुभिः अङ्गैः युक्तः तया कन्यया वरः स्वीकृतः। युद्धे समागतान् नृपतीन् विजित्य, एकः प्रद्युम्नः तां स्वयम् रथेन अपहरत्। रुक्मिः स्मृत्वा कृष्णस्य वैरं, तिरस्कारं च, स्वभगिन्याः पुत्राय कन्यां दत्त्वा भगिनीं प्रसन्नां कृतवान्। कृतवर्मणः पुत्रः अपि रुक्मिण्याः कन्यां, विशालनेत्रां, सुन्दरीं, शक्तिमान् पत्नीत्वेन स्वीकृतवान्। रुक्मिः अपि पौत्रीं रोचनां अनिरुद्धाय दत्त्वा, वैरं जिघांसन् अपि, भगिनीं प्रसन्नां कर्तुं इच्छन्, अनुचितं जानन्, स्नेहबन्धनैः बाधितः अभवत्। तस्मिन शुभे अवसर्ये, राजन्, रुक्मिणी, रामः, कृष्णः, साम्बः, प्रद्युम्नः, अन्ये च भोजकटनगरं गताः। विवाहे सम्पन्ने, कलिङ्गाधिपः नृपतीन् अग्रणी कृत्वा, गर्वितः, रुक्मिं बलरामं अक्षक्रीडायां जितुं प्रोत्सहितवान्। "एषः अक्षक्रीडां न जानाति, राजन्; तथापि हानिः महती," इत्युक्त्वा बलरामः आह्वितः, रुक्मिः तेन सह अक्षक्रीडाम् आरब्धवान्। तत्र रामः शतं, सहस्रं, दशसहस्रं दत्तवान्; रुक्मिः तं जितवान्, कलिङ्गराजः बलरामं हास्यं कृत्वा, दन्तान् प्रदर्श्य, उच्चैः अटहासं कृतवान्, यं हलायुधः न सहनं शक्नोत्। रुक्मिः शतसहस्रं दत्तवान्, बलरामः तं जितवान्; रुक्मिः कपटेन "अहं जितवान्" इत्युक्तवान्। क्रुद्धः बलरामः, समुद्रस्य पूर्णमिव, जातक्रोधेन रक्तनेत्रः, दशलक्षं दत्तवान्। बलरामः तं धर्मेण जितवान्; रुक्मिः पुनः कपटं कृत्वा "अहं जितवान्, साक्षिणः वदन्तु" इत्युक्तवान्। तदा आकाशवाणी अभवत्—"बलरामः एव दत्तं जितवान्, रुक्मिः मिथ्यावादेन, धर्मेण न, विजयम् अभ्यनुज्ञातवान्।" तां दिव्यवाणीं उपेक्ष्य, विदर्भाधिपः, दुष्टनृपैः प्रेरितः, दैवेन च, संकर्षणं उपहास्य, अवमानं कृतवान्। "यूयं गवयः, वनं विचरन्तः, अक्षक्रीडायां निपुणाः न; राजानः अक्षक्रीडां कुर्युः, धनुष्क्रीडां च, न तु यूयं।" इत्युक्त्वा, रुक्मिः अन्यैः नृपतिभिः सह बलरामं तिरस्कृतवान्। बलरामः क्रुद्धः, गदां उत्थाप्य, सभायां रुक्मिं अभ्यहनत्। कलिङ्गराजं दशमपदम् आशीव्य, बलरामः क्रुद्धः तस्य दन्तान् निष्क्रान्तान् अपाहरत्, यः बलरामं हास्यं कृतवान्। अन्ये नृपतीन्, बलरामगदया भिन्नबाहुः, जंघाः, शिरांसि, रक्तवस्त्राणि, भयभीता, पलायितवन्तः। रुक्मिः, भगिनीपत्युः, हतः सति, हरिः, रुक्मिणी-बलरामयोः स्नेहभङ्गं आशङ्क्य, न स्तुतवान्, न निन्दितवान्। अनिरुद्धं नववधूं च सुवर्णरथे स्थाप्य, रामः दशार्हाः च भोजकटनगरात् कुशस्थलीं गतवन्तः, मधुसूदनस्य आश्रयेण कार्याणि पूर्णानि कृत्वा। राजा पुनः पप्रच्छ—यदुवर्यः बाणस्य कन्यां ऊषां विवाहितवान्; तत्र हरि-शङ्करयोः घोरं युद्धम् अभवत्। महायोगिन्, त्वं विस्तरेण सर्वं वक्तुम् अर्हसि।