यदा त्वया मम प्राप्त्यर्थं गूढसंदेशदायिनं दूतं प्रेषितं, तदा त्वं चिन्तयन्ती यदयं देहः नितान्तं त्याज्यः, मयि एव दृढां भक्तिं स्थापयामासिथाः। तस्मात् अहं त्वामपि तद्वत् प्रत्यनुजग्राह। एवं भगवान् जगन्नाथः स्वकीयया प्रियया रुक्मिण्या सह स्नेहपूर्णया संवादेन रममाणः, मानुषधर्माननुकुर्वन् स्ववाक्यैः तां हर्षयामास। तद्वत् सर्वव्यापी भगवान् हरिः लोकशिक्षार्थं गृहस्थधर्मान् आचरन्, स्वपत्नीगृहेषु गृहस्थवत् वर्तते स्म। अथ शुक उवाच—ततः कृष्णस्य प्रत्येकपत्नी दश दश पुत्रान् अपात्ययन्, ये सर्वे पितृसमानगुणसम्पन्नाः, नवमश्च पुत्रो जातः। अच्युतं गृहे स्थितमपि पश्यन्त्यः राजकन्याः तमात्मनः प्रियतमं मेनिरे, न तु ताः भगवतः स्वरूपं विज्ञातवत्यः। स तु भगवान् कमलवदनाभिः, दीर्घबाहुलोचनाभिः, स्नेहपूर्णैः कटाक्षैः, मधुरवचनैश्च ताः स्त्रियः मोहयामास, याः स्वसौन्दर्येण तं न वशयितुं शेकुः। भगवान् तु स्मितपूरितैः कटाक्षैः, भावप्रकाशकैः चेष्टाभिः, चतुरैः प्रेमपूर्णैः भ्रुकुटीवाक्यैः ताः षोडशसहस्राणि पत्न्यः कामबाणैः चेष्टमानाः अपि न स्वेन्द्रियाणि कम्पयितुं शेकुः। लक्ष्मीपतिं पतिं प्राप्य, याः स्त्रियः ब्रह्मादिभिरपि अगम्यपथाः, ताः हर्षपूर्णा अनवरतं स्नेहेन तं सेवन्ते स्म, तस्य हास, वीक्षण, स्पर्शन, आलिङ्गनलाभकामन्यः। शतशः दास्यः श्रीकृष्णस्य आगमनासनपाद्यताम्बूलविश्रामवात्यलङ्कारमाल्यकेशशयनस्नानादिकान्युपहाराणि कुर्वन्त्यः सेवां अकरोत्। कृष्णस्य पत्नीनां दशपुत्रेषु ये प्रमुखाः, तासां अष्टौ रुक्मिण्यादयः, तेषां पुत्रान् प्रवक्ष्यामि—प्रद्युम्नादीन्। चारुदेष्णः, सुदेष्णः, चारुदेहः, सुचारुः, चारुगुप्तः, भद्रचारुः, अन्यश्च; चारुचन्द्रः, विचारुः, चारुः च दशमः। एते सर्वे रुक्मिण्याः पुत्राः, पितृसमानाः। सत्यम्भायाः दशपुत्राः—भानुः, सुभानुः, स्वर्भानुः, प्रभानुः, भानुमान्, चन्द्रभानुः, बृहद्भानुः, रतिभानुः, श्रीभानुः, प्रतिभानुः। जाम्बवत्याः पुत्राः—साम्बः, सुमित्रः, पुरुजित्, शतजित्, सहस्रजित्, विजयः, चित्रकेतुः, वसुमान्, द्रविडः, क्रतुः; एते साम्बप्रधानाः। नाग्नजित्याः दशपुत्राः—वीरचन्द्रः, अश्वसेनः, चित्रगुः, वेगवान्, वृषः, आमः, शङ्कुः, वसुः, श्रीमान्, कुन्तिः। कालिन्द्याः दशपुत्राः—श्रुतः, कविः, वृषः, वीरः, सुभाहुः, भद्रः, एकलः, शान्तिः, दर्शः, पूर्णमासः; सोमकः कनिष्ठः। माध्र्याः दशपुत्राः—प्रघोषः, गात्रवान्, सिंहः, बलः, प्रबलः, ऊर्ध्वगः, महाशक्तिः, सहः, ओजः, अपराजितः। मित्रविन्दायाः दशपुत्राः—वृकः, हर्षः, अनिलः, गृध्रः, वर्धनः, अन्नादः, महाशः, पावनः, वह्निः, क्षुधिः। भद्रायाः दशपुत्राः—संग्रामजित्, बृहत्सेनः, शूरः, प्रहरणः, अरिजित्, जयः, सुभद्रः, वामायुः, सत्यकः। रोहिण्याः पुत्राः—दीप्तिमान्, ताम्रः, तप्तः, अन्ये च। प्रद्युम्नात् अनिरुद्धो जातः, स रुक्मिण्याः भ्राता रुक्मिण्याः कन्यायां रुक्मवत्यां, भोजकटे उत्पन्नः। तेषां पुत्रपौत्राणां संख्याः दशकोटिसंख्या अभवत्, कृष्णस्य सन्तानमातृणां संख्या षोडशसहस्रं। राजा उवाच—कथं रुक्मी, कृष्णेन तिरस्कृतः, वधोपायनिरतः, स्वकन्यां कृष्णस्य पुत्राय युद्धे दत्तवान्? एतदाख्यातु मम, विप्र। योगिनः भूतं, भविष्यद्, वर्तमानं, अतीन्द्रियम्, दूरं, गुह्यं च स्पष्टं पश्यन्ति। शुक उवाच—स्वयंवरे तु रुक्मवत्या कामदेवस्वरूपः प्रद्युम्नः विविधान्गसम्पन्नः स्वीकृतः, समागतान् नृपतीन् विजित्य, युद्धे एकाकी रथेन तां हरन्। रुक्मी तु कृष्णद्वेषं स्मरन्, तिरस्कृतश्च, स्वभगिन्याः पुत्राय स्वकन्यां दत्तवान्, भगिन्याः प्रियकारणात्। कृतवर्मणः पुत्रः अपि रुक्मिण्याः कन्यां, विशाललोचनां, सुन्दरीं, पाणिं गृहीत्वा परिणीतवान्। रुक्मी अपि स्वपौत्रीं रोचनां अनिरुद्धाय, हरिपौत्राय, शत्रुभ्यः अपि, भगिन्याः प्रियार्थं दत्तवान्; स्नेहबन्धनात्, अनुचितं जञात्वा अपि। तस्मिन् शुभकाले रुक्मिणी, रामः, कृष्णः, साम्बः, प्रद्युम्नः च भोजकटनगरं गतवन्तः। विवाहे समाप्ते, कलिङ्गराजप्रधानाः, दर्पपूर्णाः, रुक्मिं बलरामस्य द्यूते जयाय आह्वयन्ति स्म। ‘‘एष द्यूतं न जानाति, राजन्, तथापि महान् व्ययः जातः’’ इति उक्त्वा, बलरामः आहूतः, रुक्मी तेन सह द्यूतम् अकरोत्। तत्र रामः शतं, सहस्रं, दशसहस्रं च द्यूतं स्थापयामास; रुक्मी विजितवान्, कलिङ्गराजः बलरामं हास्यपूर्वकं दन्तावलोकनं कुर्वन्, हष्यन्, यं हलायुधः सहनं न शशाक। रुक्मी तु लक्षशः स्थापयित्वा, बलरामेण तदपि विजितः; रुक्मी कपटेन ‘‘मया विजयम्’’ इति प्रावीत्। कोपसम्भृतो बलरामः, पूर्णसमुद्र इव, जन्मकोपदग्धलोचनः, दशकोटीन् स्थापयामास। बलरामेण तदपि न्यायेन विजितं, रुक्मी पुनः कपटेन ‘‘अहमेव विजितवान्, साक्षिणः वदन्तु’’ इति प्राह। तदा दिव्यः शब्दः व्योम्नः श्रुतः—‘‘बलराम एव विजितवान्, रुक्मी तु वाग्वैचित्र्येन, न तु धर्मेण, विजयमाह।’’ तं दिव्यवचनं अवज्ञाय, विदर्भाधिपः, दुष्टैर्नृपतिभिः प्रेरितः, दैववशात्, सङ्कर्षणं उपहस्य, कटुवचनानि प्रोवाच। ‘‘गोपाः यूयं, वनचारिणः, न द्यूतविद्यां जानाथ; राजानः द्यूतं क्रीडन्ति, शरांश्च सृजन्ति, न तु यूयं।’’ एवं नृपतिभिः उपहसितः, रुक्मिणा च तिरस्कृतः, बलरामः क्रुद्धः, मुसलं उत्थाप्य, नृसंसदि तं ताडयामास। कलिङ्गराजं दशमे पदे गृहीत्वा, कोपाविष्टः, बलरामः तस्य दन्तान् निष्पाटयत्—स एव हास्ये दन्तावलोकनं कृतवान्। एवं श्रीकृष्णस्य गृहस्थधर्मपालनं, पत्नीपुत्रसंवर्धनं, विवाहोत्सवाः, द्यूतविग्रहः, बलरामस्य वीर्यप्रदर्शनं च, भगवत्कृपया प्रवृत्तम्।