भगवान् श्रीकृष्णः रुक्मिण्याः साकं सौम्यया मधुरया च वाचा संवादं कृत्वा ताम् आत्मनः प्रियया स्वकीयैः वचोभिः सन्तोषयन् मानुषवद् लीलया रममाणः इत्येव जगन्नाथः स्वया कथया ताम् आनन्दयत्। स स्मारयामास यथा तस्य भ्राता रुक्मी युद्धे विकलितः जातः, चौर्ये च विवाहमहोत्सवे हतः, तस्याः दुःखमपि सहिष्णुश्च सती, मया वियोगभयात् मौनमाश्रित्य, तेन मां जितवतीति। अपि च, यदा सा गूढसंदेशवाहकं प्रेषयत् मम प्राप्त्यर्थम्, यदा च मम त्यागमपि शङ्कमाना, मयि स्तिरा बभूव, तदा अपि तस्याः अनुकूल्येन प्रत्युपकुर्मः स्म। एवं श्रीभगवान् रुक्मिण्याः साकं स्नेहमयीं वार्तां कृत्वा ताम् आनन्दयन् रममाणः, सर्वेषां पतिः हरिः, जगदाचार्यत्वेन, स्वगृहेषु स्वपत्नीषु गृहस्थधर्मं आचरन् गृहस्थवद् वर्तते स्म। तस्य पत्न्यः सर्वाः दश दश पुत्रान् अपि नवमं च पुत्रं जनयामासुः, सर्वे पितुः सदृशगुणसम्पन्नाः। अच्युतं स्वगृहेषु स्थितमालोक्य, ताः राजकन्यकाः तम् अतीव प्रियं मन्यमानाः, यद्यपि तस्य स्वरूपं न जानन्ति स्म। स श्रीकृष्णः विकसद्वदनैः, दीर्घबाहुभिः, विशाललोचनैः, स्नेहपूर्णदृष्ट्या मधुरया च वाचा ताः स्त्रियः मोहयन्, ताः स्वसौन्दर्येण स्वेच्छया अपि तं न सम्मोहयितुं शेकुः। तस्य हास्यदृष्टिभिः, भावसूचकैः चेष्टाभिः, कौशलयुक्तया च स्नेहपूर्णया भ्रुकुट्या, ताः षोडशसहस्रपत्नीः कामबाणैः प्रयत्नं कृत्वापि तस्येन्द्रियाणि न चञ्चालयितुं शेकुः। एवं लक्ष्मीपतिं पतिं लब्ध्वा, या मार्गं ब्रह्मादयः अपि न जानन्ति, ताः स्त्रियः अनवरतं प्रेम्णा सेवां कृत्वा, तस्य हास्यदृष्टिस्पर्शालिङ्गनलालसायुक्ताः, प्रमोदेन तं सेवमानाः। तत्र शतानि दासीजनानां, स्वागतासनार्घ्यपाद्यताम्बूलशयनवात्याद्युपचारेषु, माल्यार्पणकेशसंस्कारशय्योपबर्हणस्नानादिषु, भगवन्तं सेवन्ते स्म। कृष्णस्य पत्नीनां मध्ये, ये दशपुत्रेषु प्रमुखाः, ताः अष्टौ महिष्यः, तेषां पुत्रान् प्रद्युम्नादीन् प्रवक्ष्यामि। रुक्मिण्याः पुत्राः—प्रद्युम्नः, चारुदेष्णः, सुदेष्णः, चारुदेहः, सुचारुः, चारुगुप्तः, भद्रचारुः, अन्यश्च, चारुचन्द्रः, विचारुः, चारुः च दशमः; सर्वे पितुः तुल्याः। सत्यभामायाः पुत्राः—भानुः, सुभानुः, स्वर्भानुः, प्रभानुः, भानुमान्, चन्द्रभानुः, बृहद्भानुः, रतिभानुः, श्रीभानुः, प्रतिभानुः। जाम्बवत्याः पुत्राः—साम्बः, सुमित्रः, पुरुजित्, शतजित्, सहस्रजित्, विजयः, चित्रकेतुः, वसुमान्, द्रविडः, क्रतुः; एते साम्बप्रधानाः। नाग्नजित्याः पुत्राः—वीरचन्द्रः, अश्वसेनः, चित्रगुः, वेगवान्, वृषः, आमः, शङ्कुः, वसुः, श्रीमान्, कुन्तिः। कालिन्द्याः पुत्राः—श्रुतः, कविः, वृषः, वीरः, सुभाहुः, भद्रः, एकलः, शान्तिः, दर्शः, पूर्णमासः; सोमकः कनिष्ठः। माध्र्याः पुत्राः—प्रघोषः, गात्रवान्, सिंहः, बलः, प्रभलः, ऊर्ध्वगः, महाशक्तिः, सहः, ओजः, अपराजितः। मित्रविन्दायाः पुत्राः—वृकः, हर्षः, अनिलः, गृध्रः, वर्धनः, अन्नादः, महाशः, पावनः, वह्निः, क्षुधिः। भद्रायाः पुत्राः—संग्रामजित्, बृहत्सेनः, शूरः, प्रहरणः, अरिजित्, जयः, सुभद्रः, वामायुः, सत्यकः। रोहिण्याः पुत्राः—दीप्तिमान्, ताम्रः, तप्तः, अन्ये च। प्रद्युम्नात् अनिरुद्धः अभवत्, स रुक्मिण्याः भ्रातुः रुक्म्याः कन्यायां, भोजकटनगर्यां, उत्पन्नः। तेषां पुत्रपौत्रसंख्या दशकोटिसंख्यकाः अभवन्; कृष्णस्य पुत्रमातृकाः षोडशसहस्रं। राजा पप्रच्छ—रुक्मिः, श्रीकृष्णेन अपमानितः, हन्तुं च तं यत्नशीलः, कथं स्वकन्यां कृष्णस्य पुत्राय युद्धे दत्तवान्? द्वयोः प्रतिद्वन्द्वयोः विवाहवृत्तान्तं कथय। योगिनः हि भूतभाव्यवर्तमानं, अतीन्द्रियं, दूरस्थं, गुह्यं च स्पष्टं पश्यन्ति। शुक उवाच—स्वयंवरे, सा कन्या, कामदेवमिव बहुरूपिणं, अनिरुद्धं, स्वयमेव चकार; स च राजान् जित्वा, रथेन ताम् एकाकी युद्धे हृतवान्। रुक्मी, कृष्णेन स्मृतवैरः अपमानितः अपि, स्वभगिन्याः प्रीत्यर्थं स्वभगिन्याः पुत्राय कन्यां दत्तवान्। कृतवर्मणः पुत्रः अपि रुक्मिण्याः कन्यां, विशालतारकां, पत्नीत्वेन अलभत। रुक्मी अपि स्वपौत्रीं रोचनां, हरिपौत्राय अनिरुद्धाय दत्तवान्, स्वभगिन्याः प्रियार्थं, यद्यपि एषा प्रीतिः अनुचितम्, स्नेहबन्धनात् बद्धः। तस्मिन् मङ्गले काले, रुक्मिण्या, रामेण, कृष्णेन, साम्बेन, प्रद्युम्नादिभिः सहिताः सर्वे भोजकटपुरं गताः। विवाहे समाप्ते, कलिङ्गराजप्रमुखाः राजानः, गर्विताः, रुक्मिं बलरामं अक्षविनोदाय आह्वयन्ति स्म। 'एषः अक्षविद्यां न जानाति,' इत्युक्त्वा, बलरामः आहूतः, रुक्मी तेन साकं अक्षविनोदं कृतवान्। तत्र रामेण शतं, सहस्रं, दशसहस्रं च दत्तम्; रुक्मी तं जितवान्; कलिङ्गराजः हसित्वा, दन्तान् दर्शयन्, बलरामं अवहस्य, यं हलायुधः सोढुं न शशाक। ततः रुक्मी लक्षशतम् अपि दत्तवान्; बलरामः तं जितवान्; रुक्मी कपटेन 'मया विजयः' इति अवदत्। क्रुद्धः बलरामः, पूर्णसागरसदृशः, रक्तलोचनः, दशलक्षं दत्तवान्। बलरामः धर्मेण तं अपि जितवान्; रुक्मी पुनः कपटेन 'मया विजयः; साक्षिणः वदन्तु' इति अवदत्। तदा दिव्यः शब्दः आकाशात्—'बलराम एव विजयम्; रुक्मी वचसा, न तु धर्मेण, विजयमिति वदति'—इति। तं दिव्यशब्दं उपेक्ष्य, विदर्भाधिपः, दुष्टराजनियोजितः, दैववशात्, शङ्कर्षणं निन्दन्, तिरस्कृत्य वदति स्म—'त्वं अक्षविद्यां न जानासि, गोकुलेषु वनेषु विचरन्तः गवां पालकाः भवन्ति; राजानः अक्षविनोदं क्रीडन्ति, बाणं क्षिपन्ति, न तु युष्मादृशाः।' एवं राजभिः अवहसितः, रुक्मिणा च तिरस्कृतः, बलरामः कोपसमाविष्टः, गदां उत्थाप्य, पुरुषसंसदि रुक्मिं प्राहरत्। एवं श्रीकृष्णस्य गृहस्थधर्मपालनं, तस्य पत्नीनां पुत्रपौत्रोत्पत्तिः, रुक्म्यनिरुद्धयोः विवाहकथा, रुक्मेर् बलरामेण द्यूतविजयः, सर्वं शुकदेवेन महर्षिणा कथितम्।