मधुसूदनं प्रति रुक्मिण्याः वचनानि श्रुत्वा सापि विनयपूर्वकं प्रत्यवदत्—“देव, तव वाक्यानि मिथ्या न स्युः, यतो युवत्याः स्नेहः साधारणतः मातरि भवति, अन्यत्र तु कदाचित्। पतिसंयुक्ता अपि स्त्री यदि स्वभावतः चलचेतना भवेत्, तस्याः मनः पुनः पुनः नूतनं वस्तु प्रति आकर्ष्यते। तादृशी विश्वस्त्याः स्त्रियाः संग्रहो बुद्धिमतः न कार्यः; संग्रहेण उभयमपि हानिम् आप्नोति।” ततः श्रीभगवान् रुक्मिणीं सम्बोध्य उवाच—“साध्वी राजकुमारी, वाक्यैः तव इच्छां ज्ञातुम् अहं त्वां परीक्षितवान्। यानि यानि त्वया पृष्टानि, यथोक्तं मया, तानि सर्वाणि सत्यमेव। शुभे, यद्यपि तव याः काःचन कामनाः सन्ति, यदि त्वं केवलं मयि अनन्यभक्त्या स्थितासि, तव ताः सर्वाः सदा पूर्यन्ते। निष्पापे, तव पतिस्नेहः तव धर्मनिष्ठा च प्रमाणिते; मम वाक्यैः विक्षिप्ता अपि तव मनः मयि न विचलितम्। ये गृहस्थाश्रमे तपसा व्रतेन च मां पूजयन्ति, किन्तु कामेषु आसक्ताः, तान् मम मायया मोहिताः, मोक्षनाथं मां चिन्तयन्ति। ये गर्विताः, मम प्राप्त्याः अनन्तरं, मोक्षसंपदः प्राप्त्याः अपि, भौतिकसंपत्तिं पतिं च इच्छन्ति, तेषां दुर्भाग्यं; स्वजनासक्त्या तेषां नरकः अपि सुखदः। गृहस्वामिनि, तव सौभाग्येन त्वं पुनः पुनः मयि अनुकूलं आचरत्, यत् विरलम्, स्त्रीणां याः कष्टसाध्याः, याः च कपटिन्यः, ताः अपि मुक्तिं यान्ति। गर्विनि, मम दृष्ट्या कस्यापि गृहे तव सदृशी पतिसंनिष्ठा पत्नी नास्ति; तव विवाहसमये आगतान् नृपान् न दृष्ट्वा, मम कीर्तिं श्रुत्वा ब्राह्मणं गुप्तं मम समीपं प्रेषितवती। तव भ्राता युद्धे विकृतः, द्यूते च हतः, विवाहोत्सवे, तव दुःखं सह्यं नासीत्, किन्तु मम वियोगभीत्या त्वं मौनं आस्थिता; एवं त्वं अस्मान् जिगीषितवती। यदा त्वं दूतं गुप्तसंदेशेन मम प्राप्त्यर्थं प्रेषितवती, यदा त्वं मम देहस्य अनर्हत्वं चिन्तयन्ती अपि मयि स्थितवती, तदा प्रतिव्याजेन वयं तव अनुकूलं आचरामः।” एवं श्रीभगवान् रुक्मिण्याः स्नेहपूर्णं संवादं कृत्वा, ताम् आत्मीयैः वाक्यैः हर्षयन्, मानुषवृत्तिं अनुकरणं कृत्वा रममाणः। तद्वत्, सर्वव्यापी हरिः, लोकगुरुः, स्वपत्नीगृहेषु गृहीव गृहधर्मान् धारयन् निवसन्। ततः शुकः उवाच—कृष्णस्य प्रत्येकपत्नी दश दश पुत्रान् अप्येकं नवमं च अप्यजनयन्, सर्वे पितुः गुणैः युक्ताः। अच्युतं गृहं न त्यजन्तं स्वगृहे स्थितं दृष्ट्वा, राजकन्याः तम् आत्मनः प्रियतमं मन्यन्ते, यद्यपि ताः तस्य स्वरूपं न जानन्ति। विकसितपद्मवदनाः, दीर्घबाहवः, दीर्घनेत्राः, स्नेहदृष्ट्या मधुरवाक्यैः च भगवान् स्त्रीणां मनः आकर्षयन्, याः स्वसौन्दर्येन तस्य महिम्नः पुरतः मनः न नियंत्रयितुं शक्नुवन्ति। स्मितदृष्ट्या, भावप्रदर्शकैः इङ्गितैः, चतुरैः प्रेमपूर्णैः भ्रूगतैः च भगवान् स्त्रीणां कामबाणैः अपि न स्वेन्द्रियाणि विक्षिप्तवान्। एवं लक्ष्मीपतेः पतिं प्राप्त्य, ताः स्त्रियः, यासां पन्थाः ब्रह्मादिभिः अपि न ज्ञायते, अनवरतं स्नेहेन हर्षपूर्णं तं सेवाम् अकरोत्, तस्य स्मितदृष्टिस्पर्शालिङ्गनाभिलाषिण्यः। शतशः दासीः भगवतः सेवायां नियुक्ताः, स्वागतं, आसनप्रदानं, पादप्रक्षालनं, ताम्बूलदानं, विश्रामः, व्यजनं, सुगन्धमाल्यं, केशरचना, शयनप्रस्तरः, स्नानं, अन्यानि च कार्याणि अकरोत्। कृष्णपत्नीषु दश पुत्रेषु याः अग्रण्यः, ताः अष्टपत्नीः; तासां पुत्रान् प्रद्युम्नादि नाम्ना शृणु। चरुदेष्णः, सुदेष्णः, चरुदेहः, सुचारुः, चरुगुप्तः, भद्रचारुः, अन्यः च। चरुचन्द्रः, विचारुः, चरुः—एते दश हरिपुत्राः, प्रद्युम्नप्रमुखाः, रुक्मिण्याः पुत्राः, पितुः तुल्याः। भानुः, सुभानुः, स्वरभानुः, प्रभानुः, भानुमान्, चन्द्रभानुः, बृहद्भानुः, रतिभानुः। श्रीभानुः, प्रतिभानुः—एते सत्यभामायाः दश पुत्राः; साम्बः, सुमित्रः, पुरुजित्, शतजित्, सहस्रजित्। विजयः, चित्रकेतुः, वसुमान्, द्रविडः, क्रतुः—एते जाम्बवत्याः पुत्राः, साम्बप्रमुखाः, पितुः प्रियाः। वीरचन्द्रः, अश्वसेनः, चित्रगुः, वेगवान्, वृषः, आमः, शङ्कुः, वसुः, श्रीमान्, कुन्तिः—एते नाग्नजित्पुत्राः। श्रुतः, कविः, वृषः, वीरः, सुभाहुः, भद्रः, एकलः, शान्तिः, दर्शः, पूर्णमासः—कालिन्द्याः पुत्राः; सोमकः कनिष्ठः। प्रघोषः, गात्रवान्, सिंहः, बलः, प्रबलः, ऊर्ध्वगः, महाशक्तिः, सहः, ओजः, अपराजितः—माद्र्याः पुत्राः। व्रुकः, हर्षः, अनिलः, गृध्रः, वर्धनः, अन्नादः, महाशः, पावनः, वह्निः—मित्रविन्दायाः पुत्राः, क्षुधिः च। संग्रामजित्, बृहत्सेनः, शूरः, प्रहरणः, अरिजित्, जयः, सुभद्रः, वामायु, सत्यकः—भद्रायाः पुत्राः। दीप्तिमान्, ताम्रः, तप्तः, अन्ये च रोहिण्याः पुत्राः; प्रद्युम्नात् अनिरुद्धः अभवत्, रुक्मिण्याः भ्रातुः रुक्मवतीपुत्रः, भोजकटे महाबलः। एतेषां पुत्रपौत्राणां संख्या दशकोटिपर्यन्ता अभवत्; कृष्णस्य पुत्रमातरः षोडशसहस्रं। राजा पृष्टवान्—“रुक्मिः, कृष्णेन अपमानितः, हन्तुम् अवसरम् अन्वेष्य, कथं तस्य पुत्र्याः विवाहं कृष्णपुत्रेण युद्धे अकरोत्? कथय, विपरीतानां विवाहकथाम्।” योगिनः अतीतं, भविष्यत्, वर्तमानं, अतीन्द्रियं, दूरस्थं, गूढं च स्पष्टं पश्यन्ति। शुकः उवाच—स्वयंवरे, कामः स्वयम्, बहुभिः अङ्गैः युक्तः, तया चयनितः; समागतान् नृपान् विजित्य, अकेन रथेन तां युद्धे अपनीय। रुक्मिः, कृष्णस्य वैरं अनुस्मरन्, अपमानं च स्मरन्, स्वसुतां स्वभगिन्याः पुत्रे दत्तवान्, भगिन्याः तुष्ट्यर्थम्। कृतवर्मणः पुत्रः, बलवान्, रुक्मिण्याः कन्यां, विशालनेत्रां, सुप्रसिद्धां, विवाहाय अकरोत्। रुक्मिः, तस्य पौत्रीं रोचनां, अनिरुद्धाय, हरिपौत्राय, वैरं अपि अतिक्रम्य, भगिन्याः तुष्ट्यर्थम्, सम्बन्धबन्धनात्, अप्राप्त्यायां, दत्तवान्। तस्मिन् शुभे काले, रुक्मिणी, रामः, कृष्णः, साम्बः, प्रद्युम्नः, अन्ये च भोजकटनगरं गताः। विवाहे सम्पन्ने, कलिङ्गाधिपप्रमुखाः नृपाः, गर्विताः, रुक्मिं बालरामं पाशक्रीडायां जयितुम् आह्वयन्।