रुक्मिणी देवी भगवानं सर्वलोकनाथं यथाविधि पूजयित्वा विनयपूर्वकं जगाद—"भगवन्, त्वं हि अस्मिन्संसारे च परत्र च सर्वकामान् पूरयसि। जन्ममृत्युनिवृत्त्यर्थं तव पादौ मम एकं शरणं भूयाताम्। त्वां ये भक्त्या उपासते, तेषां सम्यगनृतं विमोचयन् स्वयमेव आगच्छसि।" सा पुनरुवाच—"अच्युत, ये तव चरितानि न शृण्वन्ति, येषां कर्णयोः शिवब्रह्मादिसभासु गीतानि न प्रविशन्ति, तेषां गृहस्थानां पुरुषाः गधाश्वगोमृगदाससमाः इव भवन्ति; तेषां जीवितस्य किमर्थता?" "या स्त्री तव पादपद्मामृतं न गन्धयति, सा मूढा स्वप्रियं नरं—यस्य देहे चर्मरोम्नखलोममांसास्थिरुधिरकीटकृमिश्लेष्मपित्तवायुविकारः—मृतशरीरमिव पालयति।" "कमलनयन, तव पादयोः भक्तिरस्तु मे। त्वं हि आत्मारामः, सर्वं समं पश्यसि, कस्यापि पक्षपातं न करोति। यदि वृद्धावस्थायां रजोगुणवृद्ध्या मम चित्ते विकारः स्यात्, त्वं मां यदा अनुगृह्णासि, तदेव परं दया रूपं।" "मधुसूदन, तव वचनानि मिथ्येति न मन्ये। कन्यायाः प्रेम मातरौ सामान्यं, अन्यत्र तु कदाचित्।" "पतिता स्त्री अपि नित्यं नूतनं चिन्तयति। तस्मात्, बुद्धिमान् कः तां विश्वास्यं पालयेत्? यदि पालयति, उभयतः हानिं प्राप्नोति।" एवमुक्ते भगवानुवाच—"कल्याणिनि, त्वं मया वाक्यैः परिक्षिता, तव श्रोतुमिच्छां ज्ञातुमिच्छन् अहम्। यद्वदसि, तत्सर्वं सत्यमेव।" "सुन्दरि, यानि यानि तव कामाः स्युः, यदि त्वं केवलं मयि भक्तिं कुरुषे, सर्वे ते सदा पूर्णाः स्युः।" "पापरहिते, पतिस्नेहस्तव धर्मनिष्ठा च प्रमाणीकृते। मम वचनेनापि चित्तं न चञ्चलितम्।" "ये गृहस्थाश्रमे मां तपोव्रतेनाराधयन्ति, इच्छाभिः संयुताः, ते मम मायया मोहिताः, मां मोक्षनाथं मन्यन्ते।" "ये मद्गतं मोक्षसंपदं प्राप्यापि, दारसंपदं वा इच्छन्ति, ते दारिद्र्ययुक्ताः; स्वजनासक्त्या तेषां नरकेऽपि सुखमेव।" "गृहपत्नी, सौभाग्येन त्वया मम अनुग्रहः पुनः पुनः कृतः, यः दुर्लभः, स्त्रीणां च कामदुःसाध्यं मायाचरित्रं विहाय जन्मनः मोचयति।" "गर्विणि, न कस्यापि गृहे त्वद्वत् पतिस्नुषा दृश्यते। विवाहे समागतान् नृपतीन् अवज्ञाय, यः ब्राह्मणः मम यशः शृण्वन् तव सन्देशं मम गूढं प्रेषितवान्।" "यदा युद्धे भ्राता विकलितः, द्यूतवाटिकायां च हतः, तदा त्वं दुःखमपि मम वियोगभयात् सहसा सहिता, न किञ्चिदुक्तवती; एवं त्वया अस्मान् जितम्।" "यदा त्वं दूतं मम प्राप्त्यर्थं गूढसन्देशेन प्रेषितवती, मम अपात्रशरीरस्य परित्यागे अपि, त्वं मयि स्थिता; तस्मात् प्रतिकूल्यं वयं कुर्मः।" शुक उवाच—एवं भगवान् जगन्नाथः स्नेहपूर्णया कथया रुक्मिणीं प्रहृष्टां कृत्वा, मानुषलीलया रममाणः स्वयं रमयामास। तद्वत् स भगवान् हरिः सर्वव्यापी, लोकाचार्यः, गृहस्थधर्मान् पालयन्, स्वपत्नीगृहेषु गृहीव वर्तते स्म। ततः कृष्णस्य प्रत्येकपत्नी दशदश पुत्रान् अपि नवमं च समुत्पादयामास; सर्वे पितुः सदृशा गुणैः सम्पन्नाः। अच्युतं गृहस्थं स्वगृहे पश्यन्त्यः राजकन्याः तमात्मनः प्रियतमं मन्यन्ते, यद्यपि ताः तस्य स्वरूपं न जानन्ति। तेषां वदनानि विकसत्पद्मसमानि, दीर्घबाह्वक्ष्णः, प्रेमपूर्णदृष्ट्या मधुरवचोभिः ताः स्त्रियः मोहिताः; स्वमायया ताः स्वयमेव मनांसि न नियंत्रयन्ति। भगवान् स्मितपूर्वकं कटाक्षैः, भावोद्गारैः, भ्रूविलासैः, प्रेमपूर्णैः वचोभिः ताः षोडशसहस्रपत्नीः कामबाणैः अपि चञ्चलयितुं न शक्नुवन्ति। एवं लक्ष्मीपतिं पतिं प्राप्य, येषां पन्थानं ब्रह्मादयः अपि न जानन्ति, ताः स्त्रियः सदा हर्षेण सेवां कुर्वन्ति; तस्य हासदृष्टिसंस्पर्शालिङ्गनलाभे उत्सुकाः। शतानि दासीजनानां भगवन्तं सेवायै आसन्—आगत्यासनार्घ्यपाद्यताम्बूलशयनच्छादनचामरमाल्यगन्धकुन्तलशय्याभ्यञ्जनादिकं च निषेवमाणाः। कृष्णस्य पत्नीनां दशसु श्रेष्ठाः अष्टौ रुक्मिण्यादयः; तेषां पुत्रान् शृणु—प्रद्युम्नादीन्। चारुदेष्णः, सुदेष्णः, बलवान् चारुदेहः, सुचारुः, चारुगुप्तः, भद्रचारुः, अन्यश्च। चारुचन्द्रः, विचारुः, च दशमः चारुः; एतेषां प्रधानः प्रद्युम्नः रुक्मिण्याः पुत्राः, पित्रा न हीनाः। भानुः, सुभानुः, स्वर्भानुः, प्रभानुः, भानुमान्, चन्द्रभानुः, बृहद्भानुः, रतिभानुः। श्रीभानुः, प्रतिभानुः—सत्यभामायाः दश पुत्राः; साम्बः, सुमित्रः, पुरुजित्, शतजित्, सहस्रजित्। विजयः, चित्रकेतुः, वसुमान्, द्रविडः, क्रतुः—एते जाम्बवत्याः पुत्राः, साम्बादयः, पित्रा मान्याः। वीरचन्द्रः, अश्वसेनः, चित्रगुः, वेगवान्, वृषः, आमः, शङ्कुः, वसुः, श्रीमान्, कुन्तिः—एते नाग्नजित्याः पुत्राः। श्रुतः, कविः, वृषः, वीरः, सुभाहुः, भद्रः, एकलः, शान्तिः, दर्शः, पूर्णमासः—कालिन्द्याः पुत्राः; सोमकः कनिष्ठः। प्रघोषः, गात्रवान्, सिंहः, बलः, प्रबलः, ऊर्ध्वगः, महाशक्तिः, सहः, ओजः, अपराजितः—माद्र्याः पुत्राः। वृकः, हर्षः, अनिलः, गृध्रः, वर्धनः, अन्नादः, महाशः, पावनः, वह्निः—मित्रविन्दायाः पुत्राः, क्षुधिश्च। संग्रामजित्, बृहत्सेनः, शूरः, प्रहरणः, अरिजित्, जयः, सुभद्रः, वामायुः, सत्यकः—भद्रायाः पुत्राः। दीप्तिमान्, ताम्रः, तप्तः, अन्ये च रोहिण्याः पुत्राः; प्रद्युम्नात् अनिरुद्धः जातः, यस्य माता रुक्मवती, रुक्मिणः कन्या, भोजकटनगर्यां। तस्य पुत्रपौत्राणां दशकोटिसंख्या, राजन्; कृष्णस्य पुत्रजननीषु षोडशसहस्रं स्त्रियः आसन्। राजा उवाच—"कथं रुक्मी, कृष्णेन परिभूतः, तं हन्तुम् इच्छन्, स्वकन्यां युद्धे कृष्णपुत्राय ददौ? एषां वैरिणोः विवाहकथां शृणु।" "योगिनः गतागतवर्तमानातीताद्यदृश्यदूरगूढं स्पष्टं पश्यन्ति।" शुक उवाच—"स्वयंवरे रुक्मिण्याः कन्यायाः, कामः स्वयं बहुभिः अङ्गैः समन्वितः, स्वयमेव विजित्य नृपतीन्, रथेन युद्धे तां हरन्।" "रुक्मी, स्मृत्वा कृष्णेन कृतं वैरं, तस्य भगिन्याः पुत्राय कन्यां दत्तवान्, भगिन्याः प्रीत्यर्थम्।