श्रीमद्भागवतपुराणम्

श्रीरुक्मिण्युवाच— “कः तव पुण्यकथितपादपद्मगन्धं, मोक्षप्रदं, सुरजनैः कीर्तितं, आस्वाद्य अन्यं शरणं गच्छेत्? ये मनुष्याः मृत्युलोके विषयदृष्ट्या अन्धीकृतदृष्टयः, लक्ष्मीधाम—गुणनिधिं—अवज्ञाय, अन्यत्र प्रवर्तन्ते। अहं त्वां, लोकनाथं, यथार्हं पूजितवती; त्वं हि अस्मिन्नेव लोके परत्र च कामदः। तव पादौ एव मम जन्मनि जन्मनि एकं शरणं भवेताम्; त्वं हि भक्तानां समुपस्थितः, तान् असत्यमुक्त्वा मोचयसीति। अच्युत! यत्र तव चरितानि, यानि शिवब्रह्मादिसभासु गायन्ति, तानि यः न शृणोति, स तस्य गृहेषु तवोपदिष्टाः पुरुषाः गर्दभगवयाश्वमृगपशुवत्, दासवत् एव; तेषां जीवने किमस्ति प्रयोजनम्? या स्त्री तव पादपद्ममधुरसगन्धान्नास्वाद्य, तस्याः प्रियतमः—यो त्वग्लोमकेशनखैः आवृतः, मांसास्थिरुधिरकृमिश्लेष्मपित्तवायुविष्ठकृतः—स जीवन्मृतकः एव। कमलनयन! तव पादयोः भक्तिरस्तु मे; त्वं आत्मारामः, सर्वं समदर्शी च। यदा वृद्ध्याभावे रजोगुणो वृद्धिं याति, तदा यदि त्वं मां पश्यसि, स एव तव परमं दयालुत्वम्। मधुसूदन! न ते वचनानि मिथ्या मन्ये; स्त्रियाः प्रेम मातरि सामान्यं, कदाचिदन्यत्र स्यात्। विवाहिता चेदपि, यदि स्वभावचपला, पुनः पुनः नूतनं चिन्तयेत्; तां विश्वासरहितां न बुधः रक्षेत्, रक्षेत् चेत्, उभयतो नष्टः स्यात्। श्रीभगवानुवाच— “साध्वी! राजकन्ये! त्वं मया वाक्शिल्पेन परीक्षिता, तव श्रवणलालसा ज्ञातुं; यत् त्वया पृष्टं, यथा मया उक्तं, तत् सर्वं सत्यमेव। शुभे! यद् यद् इच्छसि, यदि केवलं मयि त्वं भक्तिस्निग्धा, तव सर्वं सिध्यति; त्वं हि ममैकनिष्ठा। अनघे! तव पतिस्नेहश्च पतिव्रत्यं च प्रमाणीकृतम्; मम वचनेनापि तव मनः मयि न चचाल। ये गृहस्थाश्रमे मां तपोव्रतैः पूजयन्ति, कामासक्ताः, मम मायया मोहिताः, मां मोक्षपतिं मन्यन्ते। ये च गर्विताः, मां लब्ध्वा, मोक्षलक्ष्मीपतिं, अपि च भोगपतिं, पतिं च इच्छन्ति, ते दीनाः; ते स्वजनासक्त्या नरकेऽपि सुखानुभविनः। गृहेस्वामिनि! त्वं सौभाग्येन पुनः पुनः मयि अनुरक्ता; स्त्रियः कठिनप्रसाद्याः, तासु च कपटवृत्तिषु अपि मोक्षदं तव आचरणम्। गर्विते! न कस्यापि गृहे त्वत्तुल्यं पतिव्रतां द्रष्टुम् अहं शक्नोमि; तव विवाहसमये, आगतान् नृपतीन् अवज्ञाय, यः ब्राह्मणः मम यशः शृण्वन्, तं गोप्यं मम समीपं प्रेषितवती। तव भ्राता युद्धे विकलः जातः, द्यूतसभायां च निहतः, विवाहोत्सवे; तं दुःखं मम वियोगभीत्या सहनवती, न किञ्चिदपि उक्तवती; एवं त्वं अस्मान् जिता। यदा त्वं दूतं मम समीपं गुप्तसंदेशेन प्रेषितवती, यदा त्वं मम अनर्हदेहे त्यागाशङ्कया मयि स्थितवती, तस्मात् वयं त्वामनुगृह्णीमः।” शुक उवाच— एवं भगवान् जगन्नाथः स्वकीयया प्रियया रुक्मिण्या सह प्रेमपूर्णया कथया रममाणः, मानुषवेषधारणया तां स्ववाक्यैः प्रमोदितवान्। एवं सर्वव्यापी हरिः, लोकगुरुः, स्वगृहेषु स्वपत्नीभिः सह गार्हस्थ्यधर्मं आचरन्, गृहस्थवत् एव निवसन्। ततः कृष्णस्य प्रत्येकस्य भार्यायाः दश दश पुत्राः जाताः, नवमश्च; सर्वे पितृसमानगुणसम्पन्नाः। अच्युतं न गृहेभ्यः निर्गच्छन्तं दृष्ट्वा, राजकन्याः तम् आत्मनः प्रियतमं मन्यन्ते, यद्यपि ताः तस्य स्वरूपं न जानन्ति। सर्वाः स्त्रियः प्रसन्नवदना, दीर्घबाहुलोचना, प्रेमपूरितदृष्टयः, मधुरवचनैः, भगवन्तं मोहयन्ति; किन्तु तस्य तेजसा स्वयमेव न आत्मानं आकर्षयितुं शक्नुवन्ति। स स्मितस्निग्धदृष्ट्या, भावचिह्नैः, भ्रूकुटिलक्षणैः, प्रेमपूर्णैः वचोभिः ताः स्त्रियः मोदयन्, तासामपि कामबाणैः सम्यक् प्रयत्नेन तस्य इन्द्रियाणि न चलितानि। एवं लक्ष्मीपतिं पतिं प्राप्य, या मार्गं ब्रह्मादयोऽपि न जानन्ति, ताः स्त्रियः सस्नेहं, अनवरतं सेवां कृत्वा, तस्य स्मितदृष्टिस्पर्शालिङ्गनलालसा, तुष्टाः आसन्। शतशः दास्यः भगवन्तं सेवयामासुः—आवाहनासनपाद्यताम्बूलशयनचामरमाल्यकुन्तलशयनस्नानादिकं च। कृष्णस्य पत्नीनां दशसु प्रमुखासु अष्टौ रान्यः; तासां पुत्रान् प्राद्युम्नादीन् वक्ष्यामि। चारुदेष्णः, सुदेष्णः, चारुदेहः, सुचारुः, चारुगुप्तः, भद्रचारुश्च, अन्यश्च। चारुचन्द्रः, विचारुः, चारुश्च दशमः; एते प्राद्युम्नमुख्याः रुक्मिण्याः पुत्राः, पित्रा तुल्याः। भानुः, सुभानुः, स्वर्भानुः, प्रभानुः, भानुमान्, चन्द्रभानुः, बृहद्भानुः, रतिभानुः। श्रीभानुः, प्रतिभानुश्च, एते दश सत्यभामायाः पुत्राः। साम्बः, सुमित्रः, पुरुजित्, शतजित्, सहस्रजित्। विजयः, चित्रकेतुः, वसुमान्, द्रविडः, क्रतुः—एते जाम्बवत्याः पुत्राः, साम्बादयः, पित्रा पूजिताः। वीरचन्द्रः, अश्वसेनः, चित्रगुः, वेगवान्, वृषः, आमः, शङ्कुः, वसुः, श्रीमान्, कुन्तिः—एते नाग्नजित्याः पुत्राः। श्रुतः, कविः, वृषः, वीरः, सुभाहुः, भद्रः, एकलः, शान्तिः, दर्शः, पूर्णमासः—एते कालिन्द्याः पुत्राः; सोमकः कनिष्ठः। प्रघोषः, गात्रवान्, सिंहः, बलः, प्रभलः, ऊर्ध्वगः, महाशक्तिः, सहः, ओजः, अपराजितः—एते माध्र्याः पुत्राः। व्रुकः, हर्षः, अनिलः, गृध्रः, वर्धनः, अन्नादः, महाशः, पावनः, वह्निः—एते मित्रविन्दायाः पुत्राः, क्षुधिश्च। संग्रामजित्, बृहत्त्सेनः, शूरः, प्रहरणः, अरिजित्, जयः, सुभद्रः, वामायुः, सत्यकः—एते भद्रायाः पुत्राः। दीप्तिमान्, ताम्रः, तप्तः, अन्ये च रोहिण्याः पुत्राः; प्राद्युम्नात् अनिरुद्धः जातः, स रुक्मिण्याः भ्राता रुक्म्याः पुत्र्या रुक्मवत्यां, भोजकटे। तेषां पुत्रपौत्राः दशकोटिसंख्यानः; कृष्णस्य पुत्रमातरोऽपि षोडशसहस्रं। राजा उवाच— “कथं रुक्मिः, कृष्णेन अवमानितः, हन्तुं च इच्छन्, पुत्र्याः विवाहे कृष्णपुत्राय कन्यां दत्तवान्? एतदाख्याहि, विप्र, तयोः प्रतिद्वन्द्वयोः विवाहकथां। योगिनः भूतं भविष्यद्वर्तमानेन्द्रियगोचरातीतं, दूरं, गुह्यं च पश्यन्ति।” शुक उवाच— “स्वयंवरे, कामदेवः स्वयम्, बहुभुजसमन्वितः, तया वृतः; समवेतान् नृपतीन् विजित्य, स एकः रथेन ताम् उद्वहन्, रणभूमौ अपाक्रामत्।