रुक्मिण्याः भगवन्तं श्रीकृष्णं प्रति भक्तिपूर्वकं संवादं शृणु। सा तम् अत्यन्तनिरुपाधिकं तत्त्वमेकं जगतः सर्वस्याधारं साक्षात् स्वकीयमात्मानं प्रपश्यन्ती प्राह—"नाथ! त्वं वस्तुतः निरुपाधिकः, त्वत्तोऽन्यन्न किञ्चिदस्ति; सर्वेऽपि बलवन्तः त्वां नमन्ति। ये तु तृष्णया धनसमृद्ध्या च मोहिता, ते त्वां न जानन्ति, प्रियतम! तथापि बलिनः अपि त्वयि प्रिया भवन्ति, त्वमपि तेषु प्रियतमा अस्ति। त्वमेव सर्वपुरुषार्थस्वरूपः, तेषां च फलदाता; ये ज्ञानी त्वां प्राप्नुमिच्छन्ति, ते सर्वं त्यजन्ति। तव संगः तेषां युक्तः, न तु तेषां ये स्त्रीपुरुषसुखदुःखेषु मग्नाः। त्वदीयं माहात्म्यं कोपशून्यैः मुनिभिः स्तूयते, त्वमेव आत्मा, जगतां च आत्मदः। तव भ्रूविलासमात्रेण कालशक्तिः प्रवर्तते, तदा ब्रह्मा रुद्रौ अपि स्वसंपदः नश्यन्ति; तर्हि अन्येषां किं वक्तव्यम्? गदाग्रज! तव वचनानि स्थूलानि इव दृश्यन्ते, किन्तु त्वया धनुःकर्णशब्देन राजानः पलायिताः, त्वया मां पशूनां मध्ये सिंह इव स्वांशं गृह्य नीतवान्। तेषां भयात् अहं समुद्रम् शरणं गतवती। त्वां प्रार्थयन्तः, हे पद्मनयन! अम्बरीष, नहुष, गय इत्यादयः राजर्षयः राज्यं परित्यज्य वनं गताः; ये तु स्थिता इह, ते तव मार्गं नानुसरन्ति किमर्थम्? कः सन्तः तव पादपद्मगन्धं, पुण्यैः कीर्तितं, मोक्षप्रदं श्रुत्वा, अन्यत्र शरणं याचेत? ये मृत्युलोके विषयदृष्ट्या लुब्धाः, ते लक्ष्मीपतेः धाम, गुणनिधिं, अवज्ञाय अन्यत्र प्रवर्तन्ते। अहं त्वां सम्यक् पूजितवती, त्वं सर्वकामदः असि; जन्मनि जन्मनि भ्रमन्त्याः मम तव पादौ एव शरणं भूयात्। त्वां ये भजन्ति, तेषां तुच्छमिथ्यादोषः नश्यति, त्वं तेषां स्वयमेव आगच्छसि। अच्युत! स्त्रीगृहेषु ये पुरुषास्त्वया शिक्षिताः, यदि तव कथा, या शिवब्रह्मादिसभासु कीर्त्यते, तेषां श्रवणगोचरं न गच्छति, तर्हि तेषां जीवितस्य किमर्थम्? ते गधा, गवः, अश्वाः, मुषकाः, दासाः इव। या मूढा स्त्री तव पादाम्बुजरसं नास्वादयति, सा तु स्वप्रियं, यः त्वचास्थिनखलोममांसास्थिरुधिरकीटमलकफपित्तवायुसंयुक्तं शवमात्रं, पालयति। पुण्डरीकाक्ष! तव पादयोः भक्तिरस्तु; त्वं आत्मारामः, सर्वे तवात्मन्येव दृश्यन्ते। यदा वृद्ध्याः प्रभावात् रजोगुणः वर्धते, तदा त्वया यद् अनुग्रहमया दृष्टिः क्रियते, सा एव परमा कृपा। मधुसूदन! तव वचनानि न मिथ्येति मन्ये; कन्यायाः प्रेम मातरि सामान्यतः भवति, अन्यत्र कदाचित् एव। या पतिसंयुक्ता स्त्री चपला भवति, तस्याः चित्तं पुनः पुनः अन्यत्र प्रवर्तते; तस्मात् बुधः तादृशीं विश्वासहीनां न पालयेत्, अन्यथा उभयतः हानिः भवति। श्रीभगवानुवाच—"पतिव्रते राजकुमारी! वाक्यैः त्वां परिक्षितवान्, त्वदीयं श्रवणस्पृहा ज्ञातुम्। यत् त्वया पृष्टं यथोक्तं, तत् सर्वं सत्यं। सुन्दरि! यानि यानि ते मनसि वाञ्छितानि, यदि त्वं केवलं मयि भक्त्या युक्ता, तानि तव नित्यं सिद्धानि; त्वं हि ममैकान्तिभक्ता। अनघे! त्वदीया पतिस्नेहा, पतिव्रता च सिद्धा; मम वाक्यैः अपि कम्पिता, त्वदीयं मनः मयि न विचलितम्। ये गृहस्थ्ये मम आराधनं कुर्वन्ति, व्रतैः तपोभिः, कामेषु आसक्ताः, ते मम मायया मोहिताः, माम् अपि मोक्षनाथमिव चिन्तयन्ति। ये मद्गतान्, मोक्षलाभं प्राप्त्यापि, संपदं पतिं वा इच्छन्ति, ते दुर्भाग्यवन्तः; स्वजनासक्त्या तेषां नरकं अपि सुखमिव भवति। गृहपत्नी! सुभग्येन त्वया मयि पुनः पुनः यथोचितं कृतम्, यत् दुर्लभं, स्त्रीणां च जन्मविमुक्तिदं, याः कष्टसन्तोषाः, कष्टकामाः, मायावत्यः च। अभिमानिनि! गृहस्थेषु त्वदृशं पतिसंयुक्तां न पश्यामि; तव विवाहकाले राजानः आगतान् अपि न गणयित्वा, यः द्विजः मम यशः श्रुत्वा त्वया मम समीपं प्रेषितः। यदा तव भ्राता रणाङ्गणे विकलः जातः, द्यूतसभा मध्ये च हतः, तदा त्वं मम वियोगभीत्या दुःखमपि न प्राकथाः; एवं त्वया अस्मान् जितम्। यदा त्वं दूतं गोप्य सन्देशेन मम प्राप्त्यर्थं प्रेषितवती, यदा च त्वं मन्यसे मम देहं परित्यज्य, तदा अपि त्वं मयि स्थिता; अतः प्रत्युपकारं कुर्मः।" एवं भगवान् जगन्नाथः स्वकीयया प्रियया रुक्मिण्या सह स्नेहपूर्णं संवादं कृत्वा, स्वकीयैः वचोभिः तां प्रमुदितवान्, मानुषवेषेण क्रीडन्। एवं सर्वव्यापी भगवान् हरिः, लोकगुरुः, स्वपत्नीगृहेषु गृहस्थधर्मं पालयन्, गृहस्थ इव वर्तते स्म। ततः शुक उवाच—"ततः कृष्णस्य प्रत्येकपत्नी दश दश पुत्रान् अलभन्त, ते सर्वे पितृसमानाः, नवमश्च पुत्रो जातः। अच्युतं स्वगृहेषु स्थितमपि दृष्ट्वा, सा राजकन्यकाः तम् आत्मनः प्रियतमं मन्यन्ते स्म, यद्यपि ताः तस्य तत्त्वं न जानन्ति। ताः श्रीकृष्णस्य मुखपद्मरागैः, दीर्घबाहुनेत्रैः, स्नेहपूर्णदृष्ट्या मधुरवाचा च मोहिताः, स्वसौन्दर्येऽपि तस्य प्रभावं न अतिवर्तन्त। स्मितवदनैः, संकेतैः, भ्रूकुटिविलासैः, चेष्टितैः च, स्नेहपूर्णैः वाक्यैः ताः षोडशसहस्रपत्नीः कामबाणैः अपि तस्य इन्द्रियाणि न चालयामासुः। लक्ष्मीपतिं पतिं प्राप्य, या स्त्रियः ब्रह्मादिभिः अपि अगम्या, ताः हर्षेण, अनवरतं प्रेम्णा, तस्य स्मितदृष्टिस्पर्शनालिङ्गनलालसाः, सेवां कुर्वन्ति स्म। शतशः दास्यः तं भगवन्तं सेवन्ते स्म—आगत्य, आसनार्पणं, पादप्रक्षालनं, ताम्बूलदानं, विश्रान्ति, व्यजननं, गन्धानुलेपनं, केशसंस्कारं, शयनप्रस्तरं, स्नानं, अन्यानि च उपहारकार्याणि कुर्वन्ति। कृष्णस्य पत्नीनां मध्ये, येषां दश पुत्राः, तासु अष्टौ प्रमुखाः; तासां पुत्रान् प्रवक्ष्यामि, प्रद्युम्नादारभ्य। चरुदेष्ण, सुदेष्ण, चरुदेहबलवान्, सुचारु, चरुगुप्त, भद्रचारु, अन्यश्च, चरुचन्द्र, विचारु, चरु—एते दश प्रद्युम्नपूर्वकाः रुक्मिण्याः पुत्राः, पितुः तुल्या। भानु, शुभानु, स्वर्भानु, प्रभानु, भानुमान्, चन्द्रभानु, बृहद्भानु, रतिभानु, श्रीभानु, प्रतिभानु—एते सत्यभामायाः दश पुत्राः। साम्ब, सुमित्र, पुरुजित्, शतजित्, सहस्रजित्, विजय, चित्रकेतु, वसुमान्, द्रविड, क्रतु—एते जाम्बवत्याः पुत्राः, साम्बप्रधानाः, पित्रा पूजिताः। वीरचन्द्र, अश्वसेन, चित्रगु, वेगवान्, वृष, आम, शङ्कु, वसु, श्रीमान्, कुन्तिः—एते नाग्नजित्याः पुत्राः। श्रुत, कवि, वृष, वीर, सुभाहु, भद्र, एकल, शान्ति, दर्श, पूर्णमास, सोमकः कनिष्ठः—एते कालिन्द्याः पुत्राः। प्रघोष, गात्रवान्, सिंह, बल, प्रबल, ऊर्ध्वग, महाशक्ति, सह, ओज, अपराजित—एते माध्र्याः पुत्राः। वृक, हर्ष, अनिल, गृध्र, वर्धन, अन्नाद, महाश, पावन, वह्निः, क्षुधिः—एते मित्रविन्दायाः पुत्राः। संग्रामजित्, बृहत्सेन, शूर, प्रहरण, अरिजित्, जय, सुभद्र, वामायु, सत्यकः—एते भद्रायाः पुत्राः। एवं श्रीकृष्णस्य गृहेषु, पत्नीनां स्नेहपूर्णसेवया, पुत्रैः च, सर्वत्र मंगलमयं जीवनं प्रवर्तते स्म।