रुक्मिणी देवी भगवान् मुखं सस्मितं सौम्यया दृष्ट्या प्रेक्ष्य, भरतवंशजं श्रेष्ठमनुष्यं स्नेहपूर्णया चक्षुषा सस्मिता सत्संयता वाक्यं बभाषे। सा उवाच—"नूनं भगवन्, त्वया यदुक्तं तत्तथैव। अहं तु स्वल्पगुणा मूढा च किं कथं तव सम्यक् योग्यभागिनी स्याम्? त्वं सर्वसमृद्धीनां नाथः, स्वमहिमायामेव रममाणः। सत्यं, महाबाहो, त्वं सर्वगुणेषु स्थितोऽपि तैः न स्पृश्यसे, यथा सागरः तरङ्गैः आच्छादितोऽपि स्वात्मन्येव स्थितः। त्वं नित्यं इन्द्रियातीतः, भक्तानां कृते रूपाणि धृत्वा राज्ञां हृदयात् घोरतमं अज्ञानतमः नाशयसि। मुनिभिः सेव्यमानः तव पादपथः मानवपशुभिः दुरवगमः, भगवन्, यतः तव क्रियाः लौकिकधियां अतीतानि; केवलं ये त्वां अनुवर्तन्ते ते एव तव मार्गं जानन्ति। न हि त्वं किञ्चनासि, भगवन्, यतो हि त्वत्तोऽन्यन्नास्ति; बलिनोऽपि त्वां नत्वा स्वकीयमपि सम्पदं समर्पयन्ति। ये तु अतृप्तकामैः सम्पद्भिः मोहिता भवन्ति, ते त्वां न जानन्ति; तथापि, भगवन्, बलवन्तः अपि तव प्रियाः, त्वं च तेषां प्रियः। त्वं सर्वपुरुषार्थस्वरूपः, तेषां च फलदः; ये ज्ञानी त्वां इच्छन्ति, ते सर्वं त्यक्त्वा त्वयि एव रताः। तव संगः तेषां एव योगः, न तु ये स्त्रीपुरुषसुखदुःखेषु मग्नाः तेषाम्। मुनिभिः क्रोधं त्यक्त्वा स्तुतः, त्वं आत्मा च आत्मदः च लोकानां—श्रुतं मया। तव भ्रूकुट्या कालशक्तिः सूचिता चेत् ब्रह्मा रुद्रौ अपि स्वान् वरान् न लभेते; अन्येषां किमु वक्तव्यम्? गदाग्रज, तव वाक्यं स्थूलमिव दृश्यते, किन्तु त्वं धनुषः कण्ठनादेन राज्ञः अपास्य मामिव मृगपतिर्वन्यपशून् हरसि; तेषां भयात् अहं समुद्रं शरणं गतवती। त्वां इच्छन्त्यः, कमललोचन, अम्बरीष, नहुष, गया इति प्रमुखाः राजर्षयः राज्यं परित्यज्य वनं गताः; ये तु गृहमेव तिष्ठन्ति, ते तव मार्गं किमर्थं नानुसरन्ति? कः वा, साधुभिः कीर्तितं तव पादपद्मगन्धं घ्रात्वा, मोक्षदं जनानाम्, अन्यं शरणं व्रजेत्? ये तु मर्त्याः विषयेषु मोहिता लक्ष्म्याः निकेतनं पुण्यकोशं न मन्यन्ते। यथोचितं सर्वलोकनाथं त्वां पूजितवती, त्वं हि इच्छानां दाता असि अस्मिन्लोके परत्र च। तव पादौ एव मम नित्यशरणं स्यातां जन्मभ्रमणेषु; यः त्वां आराधयति, तं त्वं मृषार्हितं विमोचयन् उपयासि। अच्युत, स्त्रीणां गृहेषु ये पुरुषाः त्वया शिक्षिताः, ते गधाश्वगोमृगदासतुल्याः; यदि तव कथाः, याः शिवब्रह्मादिसभासु गायन्ति, तेषां श्रोत्रं न गच्छन्ति, तेषां जीवितस्य किम्? या मूढा स्त्री तव पादपद्मरसं न घ्रातवती, सा तु प्रियं नरं—यस्य देहः त्वक्-रोम-नख-लोमच्छदितः, मांसास्थिरुधिरकृमिविष्टफेन्मलवातपूर्णः, जीवच्छवः—रमते। कमललोचन, तव पादयोः भक्तिः मम सदा अस्तु; त्वं आत्मारामः, न कञ्चन परं पश्यसि। यदा जरायाः प्रभावेण रजोगुणः वृद्धिं याति, तदा त्वया दृष्टं साक्षात् परं दया एव। मधुसूदन, तव वाक्यं मिथ्या न मन्ये; कन्यायाः प्रेम मातरि एव सामान्यतः, कदाचित् अन्यत्र अपि। पतिता स्त्री अपि, या पतिस्नेहं त्यक्त्वा पुनः पुनः अन्यत्र चित्तं यच्छति, सा बुद्धिमता न धार्या; यदि धार्यते, उभयं नष्टं स्यात्।" एवं भगवानुवाच—"सती, राजकन्ये, वाक्यैः त्वां परीक्ष्य तव श्रवणाकाङ्क्षां ज्ञातवानस्मि; यद् यद् त्वया पृष्टं, तत्तथैवोक्तम्। कल्याणि, यः कश्चन तव कामः स्यात्, सः त्वयि एकान्त्य भक्तायाः सदा सिद्धः। अनघे, तव पतिस्नेहः पतिव्रत्यं च सिद्धं; मम वाक्यैः क्षुब्धायाः अपि तव चित्तं मम न विचलितम्। ये गृहस्थ्ये मम पूजनं तपसा व्रतैश्च कुर्वन्ति, कामेषु आसक्ताः, ते मम मायया मोहिताः, मां मोक्षेश्वरं मन्यन्ते। ये गर्विता मम सम्प्राप्त्यापि, मोक्षलक्ष्मीमपि, पुनः ऐश्वर्यं पतिं वा इच्छन्ति, ते दुर्भाग्यवन्तः; स्वजनासक्त्या तेषां नरकः अपि सुखदः। गृहपत्नी, त्वं पुनः पुनः मयि अनुकूलं कृतवती, यत् दुर्लभं, जन्मनः मोक्षदं च; स्त्रीणां चित्तानां दुष्पूर्तिकामानां, मायया अनृताचारिणां मध्ये अपि। स्त्रीषु त्वदृते अन्यत्र गृहिण्यां पतिव्रता न दृष्टा; स्वविवाहकाले त्वं आगतान् राज्ञः नापश्यः, किंतु मम यशः श्रुत्वा ब्राह्मणं रहसि मम प्रेषितवती। यदा तव भ्राता रणाङ्गणे विकलः जातः, द्यूतवाटिकायां विवाहोत्सवे च हतः, तदा त्वं मम वियोगभयात् तं दुःखं सह्यं कृतवती, न किञ्चिदपि उक्तवती; एवं त्वया अस्मान् जितम्। यदा त्वया दूतः रहस्यम् उपनियतः, यदा त्वं मनसि चिन्तयामासः यदहमेतदशरीरं त्यजामि, तदा त्वं मय्येव स्थितवती; तस्मात् वयं त्वां प्रतिपद्य स्मः।" एवं भगवान् श्रीकृष्णः, जगन्नाथः, रुक्मिण्या सह स्नेहपूर्णया वार्तया रमयन्, स्वकीयैः वाक्यैः ताम् आनन्दयन्, मानुषवेषधारी इव क्रीडया अवसत्। एवमेव हरिः, विश्वगुरुः, सर्वत्र व्याप्य, स्वपत्नीगृहेषु गार्हस्थ्यम् आचरन्, गृहस्थवत् कर्तव्यं पालयन्, जगदुपदेशं दत्तवान्। ततः शुकदेवः उवाच—कृष्णस्य प्रत्येकस्य भार्यायाः दश दश पुत्राः अभवन्, नवमः अपि; सर्वे पितृगुणैः सम्पन्नाः। अच्युतं, यः गृहम् न कदापि त्यजति, स्वगृहे दृष्ट्वा, राजकन्याः तम् आत्मनः प्रियतमं मन्यन्ते, यद्यपि तद्वस्तुतः न जानन्ति। भगवतः मुखानि विकसत्पद्मसमानि, दीर्घबाह्वक्षिणौ, प्रेम्णा पूर्णदृष्टयः मधुरवाचः च; तेन स्त्रियो मोहिता, स्वसौन्दर्येण अपि तं न वशयितुं शेकुः। सस्मितदृष्टिभिः, संकेतैः अन्तःकरणं प्रकाशयन्, भ्रूमध्ये प्रेमगर्भितैः वाक्यैः, षोडशसहस्राणि भार्याः अपि, कामबाणैः प्रयत्नं कृत्वा, तस्य इन्द्रियाणि न कम्पयितुं शेकुः। एवं लक्ष्मीपतिं पतिं प्राप्ताः, या स्त्रियो येषां पन्थाः ब्रह्मादिभिः अपि न विज्ञायते, ताः प्रमुदिताः सस्नेहम् अविरतं सेवां कृतवन्त्यः, तस्य हासदृष्टिस्पर्शालिङ्गनलालसा युक्ताः। शतशः दास्यः भगवन्तं परिचरन्त्यः, स्वागतासनार्घ्यपाद्यताम्बूलशयनवात्यलङ्कारमाल्यकुन्तलशय्याभ्यञ्जनादिकं चक्रुः। कृष्णस्य पत्नीनां दशसु पुत्रेषु प्रमुखाः अष्टौ रुक्मिण्यादिदेव्योः; तेषां पुत्राः प्रद्युम्नादयः। चारुदेष्णः, सुदेष्णः, चारुदेहः महाबलः, सुचारुः, चारुगुप्तः, भद्रचारुः, अन्यश्च। चारुचन्द्रः, विचारुः, चारुः—एते दशमः हरिः; एते प्रद्युम्नमुख्याः रुक्मिण्याः पुत्राः, पित्रा तुल्याः। भानुः, सुभानुः, स्वरभानुः, प्रभानुः, भानुमान्, चन्द्रभानुः, बृहद्भानुः, रतिभानुः—एते अष्टौ। श्रीभानुः, प्रतिभानुः—एते सत्यभामायाः दश पुत्राः; साम्बः, सुमित्रः, पुरुजित्, शतजित्, सहस्रजित्। विजयः, चित्रकेतुः, वसुमान्, द्रविडः, क्रतुः—एते जाम्बवत्याः पुत्राः, साम्बादयः, पित्रा पूजिताः। वीरचन्द्रः, अश्वसेनः, चित्रगुः, वेगवान्, वृषः, आमः, शङ्कुः, वसुः, श्रीमान्, कुन्तिः—एते नाग्नजित्याः दश पुत्राः। एवं श्रीकृष्णस्य गृहेषु, तस्य पत्नीनां स्नेहपूर्णं जीवनं, पुत्रपौत्रैः सह, दिव्यं च वैभवं प्रवर्तते स्म।