शुकः उवाच — एवमुपशान्तया भगवता, हे राजन्, रुक्मिण्या भगवान् यदुक्तं विनोदाय भाषितम् इति विज्ञाय, तस्य प्रियस्य परित्यागभीतिं त्यक्त्वा सान्त्वनं प्राप्य सा विश्रान्ता अभवत्। तत्र सा रुक्मिणी भगवन्तं सस्मितं सस्नेहम् सौम्यदृष्ट्या वीक्ष्य, भरतवंशसम्भूतं श्रेष्ठं नराणां प्रीत्या लज्जया च शोभितं वचः उवाच। रुक्मिण्युवाच — सत्यं, हे पद्मनयन, यदुक्तं त्वया, तत् यथार्थम्। अहं तु गुणहीना, मूढा च, कथं तव सम्यक् पत्नी भविष्यामि? त्वं सर्वसंपदां स्वामी, स्वमहिमानन्दी, सर्वेश्वरः। हे महाबाहो, त्वं सर्वगुणेषु स्थितः, तथापि तैः न स्पृश्यमानः, यथा समुद्रः तरङ्गैः अधस्तात् स्थितः। त्वं सर्वेन्द्रियातीतः, भक्तानां कृते रूपाणि धृत्वा, राज्ञां हृदयस्थं अज्ञानान्धकारं नाशयन्, सर्वस्य प्रकाशः। तव पद्मपद्ममार्गः, योगिभिः सेवितः, मनुष्यपशुभिः दुर्बोधः, हे भगवन्, यतः तव कर्माणि लोकातीतानि। केवलं तव अनुगामी जानन्ति तव मार्गम्, हे महात्मन्। त्वं वस्तुतः निरुपाधिकः, यतः तवातिरिक्तं किमपि नास्ति। बलवन्तः अपि तव पूजां कुर्वन्ति। ये लोभमोहान्धाः, धनकामिनः, तव स्वरूपं न जानन्ति, हे प्रिय, तथापि बलवन्तः अपि तव प्रियाः, त्वं च तेषां प्रियः। त्वं सर्वपुरुषार्थानां स्वरूपः, फलं च। ज्ञानी त्वां प्राप्य सर्वं त्यजन्ति। तव संगः तेषां उचितः, न तेषां ये पुरुषस्त्रीसुखदुःखेषु मग्नाः। तव महिमा तैः ऋषिभिः स्तूयते, ये क्रोधं त्यक्त्वा, तवात्मा जगदात्मा च। श्रुतं हि मया — तव भ्रूविलासेन कालशक्तिः प्रवर्तते, ब्रह्मा शिवः अपि तव प्रसादं न रक्षन्ति; अन्येषां किं कथयामि? हे गदानुज, तव वचनानि स्थूलानि इव दृश्यन्ते, तथापि तव धनुष्क्वणेन राज्ञः व्युत्सार्य, मां यथा सिंहः पशुषु स्वं भागं गृह्णाति, एवं हृतवान्। तेषां भयात् अहं समुद्रं शरणं गता। त्वां इच्छन्तः, हे पद्मनयन, अम्बरीषः, नहुषः, गयः इत्यादयः राजर्षयः स्वं राज्यं त्यक्त्वा वनं प्रविष्टाः; ये इह स्थिताः, तव मार्गं किमर्थं न अनुगच्छन्ति? कः पुण्यजनैः कथितं तव पद्मपद्मगन्धं श्रुत्वा, यः मोक्षं ददाति, अन्यं शरणं गच्छेत्? मर्त्याः, विषयासक्तदृष्टयः, लक्ष्म्याः निवासं, गुणनिधिं, उपेक्षन्ति। अहं त्वां सर्वलोकनाथं यथायोग्यं पूजितवती; त्वं इच्छानां पूर्तः, इह परत्र च। तव पद्मपद्मं मे शरणं भवतु, जन्मभ्रमणेषु; त्वं पूजकानां मिथ्यात्वं निवार्य आगच्छसि। हे अच्युत, स्त्रीगृहेषु ये पुरुषाः त्वया शिक्षिताः, ते गधाः, गाः, अश्वाः, मृगाः, दासाः च; यदि तव कथाः शिवब्रह्मादिसभासु गीताः तेषां श्रोत्रं न गच्छन्ति, तेषां जीवनेन किं? मूढा स्त्री, या तव पद्मपद्मरसगन्धं न प्राप्नोति, सा स्वं प्रियं शरीरं त्वचा, केश, नख, मांस, अस्थि, रक्त, कृमि, मल, कफ, पित्त, वातेन युक्तं, शवमिव, आलिङ्गति। हे पद्मनयन, तव पद्मपद्मे मम भक्ति भवतु; त्वं आत्मतुष्टः, सर्वं एकं पश्यसि। यदा वृद्ध्याः प्रभावेन रजोगुणः वर्धते, तदा त्वं मां यदा पश्यसि, तदेव तव परमं दया। हे मधुसूदन, तव वचनं मिथ्या न मन्ये। कन्यायाः प्रेम मातरि भवति, अन्यत्र कदाचित्। पतितायाः स्त्रियाः मनः पुनः पुनः अन्यत्र प्रवर्तते। बुद्धिमान् ताम् अप्रतिष्ठां न स्थापयेत्; स्थापयन् उभयत्र हानिं प्राप्नोति। श्रीभगवान् उवाच — हे पतिव्रते, राजकुमारी, त्वया मया वचनैः परिक्षिता, तव श्रवणकामना ज्ञातुम्। यद् यद् त्वया पृष्टं, यथा मया उक्तं, तत् सर्वं सत्यं। हे शुभे, यानि यानि तव कामाः, यदि त्वं केवलं मयि भक्त्या युक्ता, तव सर्वं सदा सिद्धम्। हे निष्कलुषे, तव पतिस्नेहः, पतिव्रता च सिद्धा। मम वचनैः व्याकुला अपि, तव मनः मम आश्रयात् न च्युतम्। ये दम्पत्याश्रमं मम पूजनं व्रतैः कुर्वन्ति, तु कामासक्ताः, ते मम मायया मोहिताः, माम् मुक्तिपतिं मन्यन्ते। ये गर्विताः, मम प्राप्त्याः, मुक्तिपदस्य, अपि धनकामिनः, पतिस्नेहिनः, ते दुर्भाग्यवन्तः। नरकस्थाः अपि, तेषां स्वजनस्नेहात् नरकोऽपि सुखमयः। हे गृहस्वामिनि, तव भाग्येन, त्वया पुनः पुनः मम अनुकूलं आचरितम्, यः दुर्लभः, जन्ममुक्तिदः, स्त्रीणां, ये दुष्कामाः, चपला, मायाविनः च। हे गर्विते, मम न गृहेषु अन्यां पतिव्रतां न पश्यामि, या स्वविवाहसमये, आगतान् राज्ञः न गणयित्वा, मम गुणश्रवणं ब्राह्मणं गुप्तं प्रेषितवती। यदा तव भ्राता युद्धे विकलः अभवत्, द्यूते विवाहोत्सवे हतः च, तं दुःखं सहित्वा, मम वियोगभीत्याः, किमपि न उक्तवती; एवं त्वया अस्मान् जितम्। यदा दूतं गुप्तवाक्येन मम प्राप्त्यर्थं प्रेषितवती, यदा मम त्यागं चिन्तयित्वा, तव देहं न योग्यं मन्यन्ती, मयि स्थिरा अभवत्; तस्मै प्रत्युत्तरं दत्तम्। शुकः उवाच — एवं भगवान् विश्वेश्वरः, रुक्मिण्या सह स्नेहपूर्णं संवादं कृत्वा, स्ववाक्यैः तां हर्षयन्, मानुषवृत्तिं अनुकरणं कृत्वा रममाणः। एवं सर्वव्यापी हरिः, जगद्गुरुः, प्रत्येकं स्वपत्नीगृहं प्रविश्य, गृहस्थधर्मं गृहस्थरूपेण पालनं कृत्वा स्थितः। शुकः उवाच — ततः कृष्णस्य प्रत्येकस्य पत्न्याः दश दश पुत्राः अभवन्, नवमः अपि, सर्वे पितुः गुणैः युक्ताः। अच्युतं गृहात् न निष्क्रान्तं, सर्वपत्नीगृहे स्थितम् दृष्ट्वा, राजकुमारीः तम् अत्यन्तं प्रियं मन्यन्ते, तु स्वभावं न जानन्ति। तस्य मुखानि विकसितपद्मवत्, दीर्घबाहुनेत्राणि, स्नेहदृष्ट्या, मधुरवाक्यैः, भगवतः सौन्दर्ये स्त्रियः स्वम् मनः न नियंत्रितुं शक्नुः। सस्मितदृष्ट्या, भावाभिव्यक्तिभिः, कौशलयुक्तैः प्रेमपूर्णैः भ्रूकुटिवाक्यैः, षोडशसहस्रपत्न्यः, कामबाणैः भगवतः इन्द्रियाणि न चालयितुं शक्नुः। लक्ष्म्याः पतिं प्राप्त्वा, येषां मार्गः ब्रह्मादिभिः अपि न ज्ञायते, ताः स्त्रियः हर्षपूर्णं भगवतः सेवा अक्लेशं कुर्वन्ति, तस्य हासदृष्टिस्पर्शालिङ्गनकामनया। शतशः दासीः भगवतः स्वागतं, आसनं, पादप्रक्षालनं, ताम्बूलं, विश्रामं, चामरं, सुगन्धमाल्यं, केशरचना, शयनं, स्नानं, अन्यं च ददाति। कृष्णस्य पत्न्यः, दश पुत्रेषु प्रमुखाः अष्टौ रानीः; तेषां पुत्रान् प्रवक्ष्यामि, प्रद्युम्नादि। चारुदेष्णः, सुदेष्णः, चारुदेहः बलवान्, सुचारुः, चारुगुप्तः, भद्रचारुः, अन्यः। चारुचन्द्रः, विचारुः, चारुः दशमः हरिणः; एते प्रद्युम्नमुख्याः, रुक्मिण्याः पुत्राः, पितुः तुल्याः। भानुः, सुभानुः, स्वर्भानुः, प्रभानुः, भानुमान्, चन्द्रभानुः, बृहद्भानुः, रतिभानुः अष्टौ। श्रीभानुः, प्रतिभानुः सत्यभामायाः दश पुत्राः; साम्बः, सुमित्रः, पुरुजित्, शतजित्, सहस्रजित्। विजयः, चित्रकेतुः, वसुमान्, द्रविडः, क्रतुः — एते जाम्बवत्याः पुत्राः, साम्बमुख्याः, पितृप्रीताः। इत्येवम् भगवतः रुक्मिण्या सह संवादः, तस्य पत्न्याः भक्तिः, भगवतः गृहस्थलीला, पुत्रोत्पत्तिः, सर्वं शुकः महाभारतवंशाय कथयामास।