भगवान् श्रीकृष्णः रुक्मिणीं विदर्भराजकन्यां सान्त्वयन् इति उवाच—“मा क्रुध्य, सुश्रोणि! अहं तव भक्तिं जानामि। तव वाक्यं श्रोतुम् इच्छन् अहं लीलया एवं व्यवहतवान्। तव कपोलं सुभ्रुवः स्फुरिताधरं स्नेहपुलकितं चिरं द्रष्टुम् इच्छन्, तव कोपभ्रुकुटी-सुन्दर्याः चापलं निरीक्ष्य, अहं त्वां परिहासेन परीक्षितवान्। गृहस्थानां हि, सुशोभने, प्रियया सह हास्यालापः एव परमं लाभः।" एवं भगवता सान्त्विता रुक्मिणी, राजन्, तस्य वाक्यस्य परिहासभावं विज्ञाय, स्वस्य प्रियस्य परित्यागभीतिं विसृज्य, शान्ता अभवत्। सा, भगवतो मुखं सौम्यया स्नेहस्मितया च पश्यन्ती, भरतश्रेष्ठं कृष्णं मृदुना कटाक्षेण साभिमानं चेदमूचत्—"सत्यं, पद्मनाभ! यथावद् उक्तं त्वया। अहं तु तव महिम्नः निकृष्टा, अल्पगुणा, अज्ञा च; कथं तव सम्यक् योग्या स्याम्? त्वं सर्वैश्वर्यपतिः, स्वमहिम्नि रममाणः।" "सत्यं, महाबाहो! सर्वगुणेषु स्थितः अपि त्वं तैः न स्पृश्यसे, यथा समुद्रः तरङ्गैः आवृतः अपि स्वात्मनि स्थितः। त्वं सर्वेन्द्रियातीतः, भक्तानां कृते रूपाणि धत्ते, राजनाम् हृदयात् अज्ञानान्धकारं नाशयन्। तव पादपद्ममार्गः, मुनिभिः सेवितः, मनुष्यपशुभिः दुरवगमः, भगवन्, यतः तव विचेष्टा लोकेषु न गम्या; केवलं तवानुगाः तव मार्गं जानन्ति।" "न हि किञ्चिदस्ति त्वत्तः पृथक्, तस्मात् त्वं निरुपधिः; त्वां च बलिनः अपि समर्पयन्ति। ये कामलुब्धाः धनमदान्धाः, ते त्वां न जानन्ति, प्रिये, परन्तु बलिनः अपि त्वयि प्रिया भवन्ति, त्वं च तेषां प्रियः।" "त्वं पुरुषार्थस्वरूपः फलस्वरूपश्च; विवेकिनः त्वां प्राप्स्यन्तः सर्वं त्यजन्ति। तव संगः तेषां योग्यः, न तेषां ये पुरुषस्त्रीसुखदुःखेषु मग्नाः।" "त्वां मुनयः क्रोधरहिताः स्तुवन्ति, त्वं जगतामात्मा आत्मदः इति श्रुतम्। तव भ्रुकुट्या कालशक्त्या चोदिते ब्रह्मा-शिवादयः अपि स्वलाभं न लभन्ते, अन्येषां तु का कथा?" "गदाग्रज, तव वचनानि स्थूलानि इव, परन्तु त्वं धनुषः स्वरमुत्पाद्य राज्ञः अपाकरोः, मामिव पशूनां मध्ये सिंहः स्वं भागं गृह्णाति, तथा मां नीतवान्। तेषां भयात् अहं समुद्रं शरणं गतवती।" "त्वं कामयन्तः, राजर्षयः—अम्बरीष, नहुष, गयादयः—राज्यं परित्यज्य वनं गताः; ये तु इह स्थिताः, ते तव मार्गं न यान्ति कुतः?" "कः तव पादपद्मगन्धं, यः पुण्यैः कीर्त्यते, मोक्षप्रदं, एकवारं अपि जिघ्रति, स अन्यं शरणं वाञ्छेत्? ये तु विषयदृष्ट्या मूढदृष्टयः, ते लक्ष्मीपतेः धाम, गुणनिधिं, अवमानयन्ति।" "अहं त्वां जगन्नाथं यथाशक्ति पूजितवती, त्वं च साक्षात् कामदः। जन्मनि जन्मनि तव पादपद्मं मम एकं शरणं भूयात्; यतः त्वं स्वभक्तानां मिथ्याज्ञानं नाशयन् साक्षात् प्रतीयसे।" "अच्युत, येषां गृहेषु तव कथाः, या शिवब्रह्मादिसभासु गायन्ति, न श्रूयन्ते, तेषां पुरुषाणां जीवनं व्यर्थम्; तव उपदिष्टाः पुरुषाः स्त्रीणां गृहेषु गर्दभगवयादिसमा भवन्ति।" "या स्त्री तव पादपद्मामृतगन्धं न जिघ्रति, सा स्वप्रेयसं—यस्य देहे चर्मलोम्नखादीनि, अन्तः मांसास्थिरुधिरकृमिमलश्लेष्मपित्तवाताद्याः, सजीवशवम् इव—आलिङ्गति।" "पुण्यश्लोक, तव पादयोः भक्तिः मम सदा भवतु; त्वं आत्मारामः, सर्वं तवात्मनि समम्, कोऽपि तव परः नास्ति। यदा जरया रजोगुणः प्रवर्धते, तदा यदा मां पश्यसि, तदेव मम परमं कृपाकटाक्षः।" "मधुसूदन, तव वचनानि मिथ्येति न मन्ये। कन्यायाः प्रेम मातरि सामान्यतः, अन्यस्मिन् कदाचित् स्यात्।" "दुष्टव्रता स्त्री अपि, पतिं परित्यज्य, पुनः पुनः अन्यत्र मनः स्थापयति; तां यो रक्षति, स द्वाभ्याम् अपि वञ्च्यते।" एवं रुक्मिण्याः वचनानि श्रुत्वा भगवान् उवाच—“सति, कन्ये! परिहासेन त्वां वाक्यैः परीक्षितवान्, तव श्रवणोत्सुकतां द्रष्टुम्। यत् त्वया पृष्टं, यथोक्तं मया, तत् सर्वं सत्यम् एव।" "सुश्रोणि! यानि यानि ते कामाः, यदि त्वं केवलं मयि अनन्यभक्तिः, तर्हि ते सर्वे सदा पूर्णाः।" "निर्दोषे! तव पतिस्नेहः पतिव्रतता च प्रमाणितम्; मम वाक्यैः व्याकुलायाः अपि तव मनः मयि न चञ्चलम्।" "ये गृहस्थाश्रमे मां व्रतानुष्ठानैः पूजयन्ति, इच्छाभिः युक्ताः, ते मम मायया मोहिताः, मां मोक्षपतिं मन्यन्ते।" "ये अभिमानिनः, मां मोक्षलक्ष्मीसंपदां दातारं प्राप्य अपि, पुनः भोगपतिं वा पतिं वाञ्छन्ति, ते दारुणाः; नरकं अपि स्वजनस्नेहेन सुखं मन्यन्ते।" "गृहेश्वरी! सौभाग्येन त्वं मयि पुनः पुनः अनुकूलं आचरितवती, यत् दुर्लभं, स्त्रीणाम् अपि, या चपला, दुष्प्रसाद्या, मिथ्याचारिण्यः च।" "गर्विते! न कस्यापि गृहे यथा तव, तथा पतिस्नेहा पत्नी दृष्टा; विवाहकाले त्वं राज्ञः अनादृत्य, यः ब्राह्मणः मम यशः श्रुत्वा गूढं मम समीपं प्रेषितवती।" "यदा तव भ्राता रणाङ्गणे विकृतः जातः, द्यूते च विवाहोत्सवे हतः, तदा त्वं मम वियोगभीत्या तं दुःसहं दुःखं सह्यवती, न किञ्चित् उक्तवती; एवं त्वं अस्मान् जितवती।" "यदा त्वं दूतं मम प्राप्त्यर्थं गूढं प्रेषितवती, यदा च त्वं मन्यसे—'अयं देहः तव अनर्हः, त्वया त्यक्ष्यते'—तदा अपि त्वं मयि स्थितवती; ततः प्रतिकुर्वे।" एवं स भगवान् जगन्नाथः स्नेहयुतं संवादं रुक्मिण्या सह कृत्वा, मानुषलीलया स्ववाक्यैः तां प्रमुदितवान्। एवं स सर्वव्यापी हरिः, लोकगुरुः, स्वपत्नीगृहेषु गृहीव वर्तमानेषु, गृहस्थधर्मं धारयन्, स्थितवान्। ततः, शुकदेवः उवाच—"कृष्णस्य पत्न्यः प्रत्येकं दश पुत्रान् अजन्, ये सर्वे पितृसमाना गुणैः, बलसम्पन्नाश्च, नवमं पुत्रं अपि।" "अच्युतं गृहे नित्यं स्थितं दृष्ट्वा, ताः राजकन्याः तम् आत्मनः प्रियतमम् अमन्यन्त; किन्तु ताः स्त्रियः तस्य स्वरूपं न जानन्ति।" "स्फुटपद्मवदनाः, दीर्घबाह्वक्ष्णः, स्नेहकटाक्षैः मधुरवाक्यैः च, स भगवाञ् ताः स्त्रियः मोहयामास; पूर्वं स्वेण रूपेण स्त्रियः स्वेच्छया मनः न यमयन्ति, तु तस्य ऐश्वर्येण न यमयन्त।" "स्मितकटाक्षैः, भावाभिव्यक्तिभिः, भ्रूविलासैः प्रेमपूर्णैः च, स भगवान् तासां षोडशसहस्राणां पत्नीनां कामबाणैरपि तु तस्येन्द्रियाणि न कम्पयामास।" "एवं लक्ष्मीपतेः पतिं प्राप्य, या मार्गं ब्रह्मादयः अपि न जानन्ति, ताः स्त्रियः अनवरतं प्रेम्णा तं सेव्य, तस्य स्मितकटाक्षस्पर्शालिङ्गनलाभकामाः सदा हृष्टाः आसन्।" "शतशः दास्यः भगवन्तं सेवाम् अकुर्वन्—अभ्यागतिसत्कारम्, आसनारोपणम्, पादप्रक्षालनम्, ताम्बूलदानम्, विश्रामः, व्यजनसेवा, सुगन्धमाल्यविन्यासः, केशरचना, शय्यासंस्कारः, स्नानादि च।" "कृष्णस्य पत्नीनां दशसु श्रेष्ठाः अष्टौ रुक्मिण्यादयः; तासां पुत्रान् प्रद्युम्नादीन् वक्ष्यामि।" "चरुदेष्णः, सुदेष्णः, चरुदेहः बलवान्, सुचारुः, चरुगुप्तः, भद्रचारुः, अन्यश्च।" "चरुचन्द्रः, विचारुः, च चरुः दशमः हरिः; एते प्रद्युम्नप्रमुखाः रुक्मिण्याः पुत्राः, पितरं न हीनाः।