श्रीभगवान्, चतुर्भुजः, शीघ्रं शय्यायाः अधः अवतर्य, रुक्मिणीं भूमौ पतितां समुत्थाप्य, तस्याः केशाः संयोज्य, स्वस्य पद्महस्तेन तस्याः मुखं मृदुलतया अपिहितवान्। तस्याः अश्रूणि चक्षुषोः अपसृत्य, दुःखेन शोकसिक्तौ स्तनौ अपि समुच्छुष्य, सः ताम् अनन्यपत्नीं बाहुना आलिङ्ग्य, राजन्, सांत्वनं दत्तवान्। सः, सांत्वनकुशलः भगवान्, तस्याः गर्वहासविमूढचेतसः दुःखिता स्त्रीं करुणया सान्त्वयामास; साधूनां शरणं सः, ताम् अयोग्यदुःखां शमयामास। भगवान् उवाच—"मा क्रुध्य, विदर्भराजकन्ये; अहं तव अनन्यभक्तिं जानामि। तव वचनानि श्रोतुम् इच्छन्, हास्यक्रीडायाः हेतोः एवं अचरं, सुन्दरी। तव मुखं द्रष्टुम् इच्छामि, यत्र स्नेहविह्वलाधरं कम्पितं, पार्श्वदृष्टिः रक्तिता, भृकुटी सुन्दरवक्रा च। गृहस्थस्य, भीरु सुन्दरी, प्रियया सह क्रीडासंवादः एव गृहजीवनस्य परमं लाभम्।" एवं भगवान् तां सान्त्वयित्वा, राजन्, रुक्मिणी भगवान् वाक्यं हास्यरूपं इति अवगम्य, स्वजनत्यागभीतिं विहाय, भगवतः मुखं स्नेहपूर्णया दृष्ट्या वीक्ष्य, लज्जासंयुक्तया मोहिनीया स्मितेन, पुरुषश्रेष्ठं प्रति वाक्यं उवाच। रुक्मिण्युवाच—"सत्यं, पद्मनयन, यद् उक्तं त्वया, तत् यथार्थम्। अहं अल्पगुणा, अज्ञा, कथं तव योग्या स्याम्? त्वं सर्वसम्पदां स्वामी, स्वमहिमानन्दः। महाबाहो, सर्वगुणेषु स्थितः, तेषु तु स्पर्शरहितः, यथा समुद्रः तरङ्गेषु अधः। सदा इन्द्रियातीतः, भक्तानां कृते रूपं धृत्वा, राज्ञां हृदयं तमः अपसारयन्। तव पद्मपथः, ऋषिभिः सेवितः, मनुष्यपशूनां दुर्लभः; तव कर्माणि लोकातीतानि, तव अनुयायिनः एव तव मार्गं गृणन्ति।" "सत्यं, त्वं निरुपाधिकः, तवातिरिक्तं किमपि नास्ति; शक्तिमन्तः अपि तव अर्पणं कुर्वन्ति। लोभमोहान्धाः जनाः त्वां न जानन्ति, प्रिय, परन्तु बलवन्तः अपि तव प्रियः, त्वं तेषां प्रियः। त्वं सर्वपुरुषार्थस्वरूपः, तेषां फलः च; धीराः त्वां प्रार्थयन्तः सर्वं त्यजन्ति। तव संगः तेषां योग्यः, न तेषां ये स्त्रीपुरुषसुखदुःखेषु मग्नाः।" "त्वं, ऋषिभिः क्रोधं त्यक्त्वा स्तुतः, लोकानां आत्मा च, आत्मदः च; यथा श्रुतम्। तव भ्रूविलासेन कालशक्तिः सूचिते, ब्रह्मा शिवः च स्वानुग्राहं ह्रासयन्ति; अन्येषां किं वदामि? गदाग्रज, तव वचनानि स्थूलानि इव, किन्तु धनुषः ध्वनिना राज्ञः अपास्य, मां यथा सिंहः पशूनां मध्ये स्वं भागं गृह्णाति, तथा गृह्णातवान्; तेषां भीत्या अहं सागरं शरणं गतवती।" "त्वां कामयन्तः, पद्मनयन, अम्बरीष, नहुष, गयादयः राजर्षयः राज्यं त्यक्त्वा वनं प्रविष्टवन्तः; ये तु इह स्थिता, किमर्थं तव मार्गं न अनुवर्तन्ति? तव पद्मपदस्य गन्धं, साधुभिः कीर्तितं, मोक्षदं, प्राप्य, अन्यं शरणं कः इच्छेत्? मृत्युमन्तः जनाः, अर्थार्थदृष्ट्यन्धाः, लक्ष्म्याः निवासं, गुणनिधिं, उपेक्षन्ति।" "अहं जगन्नाथं यथायोग्यं पूजितवती; त्वं इच्छानां पूर्तः, इह च परत्र च। तव पादौ एव मम शरणं स्यात्, जन्मप्रपातेषु भ्रमन्त्याः; त्वं पूजितः, मिथ्यात्वात् विमोचयन्, भक्तानां समीपं आगच्छसि।" "अच्युत, स्त्रीगृहेषु, तव शिक्षिताः पुरुषाः गधाः, गोः, अश्वः, मृगः, सेवकः इव; यदि तव कथाः, शिवब्रह्मसभासु गीताः, तेषां श्रोत्रं न गच्छन्ति, तेषां जीवितस्य किम्? मूढा स्त्री, तव पद्मपदस्य अमृतं न गन्धयित्वा, पतिं आलिङ्गति, यस्य शरीरं त्वचा, केशैः, नखैः, मांसस्थिबद्धम्, रुधिरकृमिपूर्णम्, मलश्लेष्मपित्तवातयुक्तम्, जीवच्छवम्।" "पद्मनयन, तव पादयोः भक्ति मम स्यात्; त्वं आत्मतुष्टः, सर्वं आत्मनि पश्यसि। यदा वृद्ध्याः प्रभावात् रजोगुणः वर्धते, तदा त्वं मां पश्यसि, तत् एव परमं तव अनुग्रहः।" "मधुसूदन, तव वचनं मिथ्या न मन्ये; कन्यायाः प्रेम मातरि सामान्यं, अन्यस्मिन् कदाचित्। पतितायाः स्त्रियाः अपि, नववस्तुं मनः पुनः पुनः गच्छति। बुद्धिमान् तादृशीं विश्वासहीनां न धारयेत्; धारयन्, उभयतः हानिं प्राप्नोति।" भगवान् उवाच—"पतिव्रते, राजकन्ये, मया तव श्रवणकामनां ज्ञात्वा वाक्यैः परीक्षिता; यत् त्वया पृष्टं, यथा मया उक्तं, तत् सर्वं सत्यं। सुन्दरी, यद्यपि तव याः इच्छाः सन्ति, यदि त्वं मयि अनन्यभक्ता, शुभे, तव सर्वाः इच्छाः सदा पूर्णाः। निर्दोषे, तव पतिस्नेहः, पतिव्रता च सिद्धा; मम वाक्यैः व्याकुलायाम् अपि तव मनः मयि न चञ्चलम्।" "ये गृहस्थधर्मे तपः व्रतैः मां उपासते, परन्तु कामासक्ताः, ते मम मायया मोहिताः, मां मोक्षनाथं मन्यन्ते। ये गर्विताः, मां प्राप्त्वा, मोक्षसम्पत्तिं लब्ध्वा, भौतिकसम्पत्तिं, पतिं च इच्छन्ति, ते दुर्भाग्यवन्तः; नरकस्थेषु अपि, स्वजनस्नेहात् तेषां नरकः सुखदः।" "गृहस्वामिनि, सौभग्येन त्वया पुनः पुनः मम अनुकूलं आचरितम्, यत् दुर्लभम्, जन्मविमुक्तिदं; स्त्रीणां दुःसाध्यकामानां, मायाचरन्तीनां अपि।" "मदगर्वे, न कस्यापि गृहे तव सम्या पतिव्रता न दृष्टा; स्वविवाहसमये आगतम् राज्ञः न चिन्तयित्वा, मम कीर्तिं शृण्वन्तं ब्राह्मणं गोपयित्वा मम समीपं प्रेषितवती।" "यदा तव भ्राता युद्धे विकलः, द्यूते च विवाहोत्सवे हतः, तदा तं दुःखं मयि वियोगभीत्या सहनं कृतवती, किमपि न उक्तवती; एवं त्वं अस्मान् जितवती।" "यदा दूतं गुप्तवाक्येन माम् प्राप्तुं प्रेषितवती, यदा मम असमर्थं शरीरं त्यक्तुं मन्यसे, तदा मयि स्थितवती; तस्मात् तव प्रतिकृतिः।" शुकः उवाच—एवं भगवान् जगन्नाथः, स्निग्धसंवादेन रुक्मिण्याः सह रममाणः, स्ववाक्यैः तां प्रमुदितवान्, मानुषधर्मान् क्रीडया अनुकृत्य। एवं सर्वव्यापी भगवान् हरिः, लोकशिक्षकः, स्वपत्नीगृहेषु गृहीव स्थित्वा, गृहस्थधर्मान् धारणम् अकरोत्। ततः शुकः उवाच—कृष्णस्य पत्नीः प्रत्येकं दश पुत्रान् अपि नवमं पुत्रं च अजनयन्, सर्वे पितृगुणैः सम्पन्नाः। अच्युतं, यो गृहे न गच्छति, स्वगृहे उपस्थितं दृष्ट्वा, राजकन्याः तं प्रियतमं मन्यन्ते, किन्तु ताः तस्य स्वरूपं न जानन्ति। तासां मुखानि विकसितपद्मानि इव, बाहुः दृष्टिः च दीर्घा, प्रेमपूर्णदृष्ट्या, मधुरवाक्यैः च भगवान् तासां मनः आकर्षयामास; ताः स्वसौन्दर्येन तस्य महिम्नः पुरः मनः न नियंत्रयन्ति। भगवान् स्मितदृष्ट्या, भावसूचकाङ्गविन्यासैः, प्रेमपूर्णमधुरवाक्यैः, भ्रूविलासैः च, षोडशसहस्रपत्नीः तस्य कामबाणैः अपि तस्य इन्द्रियं न चञ्चलयन्ति। लक्ष्मीपतेः पतिं प्राप्त्वा, या स्त्रियः, यासां मार्गः ब्रह्मादिभिः अपि न ज्ञातः, ताः हर्षपूर्णा भगवन्तं अनवरतं प्रेम्णा सेवितवन्तः, तस्य स्मितदृष्टिस्पर्शालिङ्गनस्य लालसया। शतशः दासीः भगवन्तं सेवितवन्तः—आगमनं, आसनं, पादप्रक्षालनं, ताम्बूलं, विश्रामः, चामरं, सुगन्धमाल्यं, केशरचना, शयनं, स्नानं, अन्यानि च उपहाराणि यथायोग्यं अर्पितवन्तः।