यदा त्रैलोक्यनाथेन श्रीकृष्णेन प्रियतमा स्वपत्नी रुक्मिण्याः कदाचन न श्रुतपूर्वा कठोरवाचः प्रोक्ता, तदा सा देवी भीतहृदया साश्रु विकलां मनसा, अनन्तदुःखसागरं पतिता, विलपन्ती स्थिता। सा सुमनोहरा पादतलेन, रक्तनखरुचिराङ्घ्रिणा, भूमौ रेखाः निर्ममे; तस्याः नेत्रयोः अञ्जनरजसा सिक्ताः अश्रवः स्रवन्ति स्म, स्तनौ च कुंकुमलेपेन सिक्तौ बाष्पेण अपि निमग्नौ, सा शोकातुरया कण्ठेन, शिरो नि:नम्य, तस्थौ। अतिदुःखशोकभीतिभिः क्लेशैः बुद्धिनाशिता सा, मन्दबलया हस्तात् कङ्कणमपि पतितम्, चामरं भूमौ पतितम्; तस्याः शरीरमपि, मनः च मोहितम्, सहसा मूर्च्छितमिव, वातहतया कदलीद्रुमवत्, स्रस्तकेश्या पतिता। एतद् दृष्ट्वा, कृष्णः स्वप्रियाया अनवद्यस्नेहबद्धः, तस्याः गाढस्नेहं न जानन्नपि, करुणया सम्प्रेरितः अभवत्। स शीघ्रमेव शय्यायाः अवरोह्य, चतुर्भुजः भगवान् तामुत्थाप्य, तस्याः केशान् संधार्य, स्वपद्महस्तेन मुखं प्रक्षालयामास। स तस्याः नेत्रयोः अश्रूणि अपोहत्, शोकसिक्तौ स्तनौ च अपि, बाहुना आलिङ्ग्य, तां केवलपतिस्नेहपरां परिष्वज्य, राजन्, सान्त्वयामास। सोऽनुनयनकुशलः श्रीभगवान्, तां दुःखार्तां करुणया सान्त्वयामास; गर्वविनोदजनितया मोहिता सा, दुःखयोग्या नासीत्; स धर्मनिष्ठानां शरण्यः तां शमयामास। भगवानुवाच— "मा क्रुधाः, विदर्भराजकन्ये! जानामि त्वं मयि सदा अनन्यभक्त्या स्थितासि। तव वाक्यं श्रोतुम् इच्छन्, अहं किञ्चित् विनोदवशात् एवं अकरवम्, शुभे। तव मुखं द्रष्टुम् इच्छामि, यत्र स्नेहविह्वलिताधरं कम्पमानं, कोपभरेण रक्तं कटाक्षं, भ्रुकुटीमण्डलस्य शोभां च। गृहस्थस्य, भद्रे, प्रियया सह हास्यविनोदवाक्यसंवादः एव परमं लाभः इति मन्ये।" एवं भगवता सान्त्विता रुक्मिणी देवी, तस्य वचनानि विनोदमात्रेण उक्तानि इति विज्ञाय, प्रियवियोगभीत्या मुक्ता अभवत्। सा भगवत् मुखं निरीक्ष्य, सौम्यया दृष्ट्या, लज्जालसस्मितया च, भरतश्रेष्ठ, स्नेहपूरितया वाचा तं पुरुषश्रेष्ठं अभाषत। रुक्मिण्युवाच— "सत्यं, भगवन्, यदुक्तं त्वया। अहं तु अल्पगुणा, मूढा, कथं तव सम्यक् योग्यया स्याम्? त्वं सर्वसम्पदां नाथः, स्वमहिमानन्दनः। महाबाहो! सर्वगुणेषु स्थितोऽपि, तैः न स्पृश्यसे, यथा सागरः तरङ्गैः अधः स्थितः। इन्द्रियातीतः सन्, भक्तानां कृते रूपाणि धारयसि, राज्ञां हृदयगहनतमसोऽन्धकारं नाशयसि। भगवत्पदाम्बुजमार्गः, मुनिभिः सेवनः, तव कर्माणि लोकातीतानि, तव पन्थाः केवलं त्वां अनुगच्छद्भिः विज्ञायते। न हि किञ्चिदस्ति त्वत्तोऽन्यत्, तस्मात् त्वं वास्तवतोऽसि निरुपाधिः; शक्तिमन्तः अपि त्वां नित्यं नमन्ति। ये तु असन्तुष्टकामार्थलुब्धाः, ते त्वां न जानन्ति, प्रिय, तथापि त्वं बलिनां प्रियः, ते च तव प्रिया एव। त्वं सर्वपुरुषार्थस्वरूपः फलदश्च, विवेकिनः त्वां प्राप्य सर्वं त्यजन्ति; तव संगः तेषां योग्यः, न तु स्त्रीपुरुषसुखदुःखेषु मग्नानाम्। त्वं क्रोधशून्यैः मुनिभिः कीर्तितमहिमा, लोकानां आत्मा, आत्मदश्च; तव भ्रुकुटिवेगेन कालशक्त्या ब्रह्मा रुद्रश्च अपि स्वलाभं नाशयतः, अन्येषां का कथा? गदाग्रज! तव वाक्यं यदि मन्दं अपि, त्वं धनुष्कण्ठनिनादेन नृपतीन् अपाकरोः, मां च सत्वरं हरन्, सिंह इव पशून्, तेषां भीत्या अहं सागरं प्रपन्ना। त्वां प्रार्थयन्तः अम्बरीषनहुषगयादयः नृपश्रेष्ठाः राज्यं परित्यज्य वनं गताः; ये तु इह स्थिताः, ते किं त्वद्गतिं न गच्छन्ति? कः वा तव पदाम्बुजगन्धं श्रुत्वा, या मुक्तिदायिनी, सतां कीर्तिता, अन्यं शरणं गच्छेत्? मनुष्याः, विषयान्धदृष्टयः, लक्ष्मीपतेः धाम, गुणनिधिं, अवज्ञाय, अन्यत्र प्रवर्तन्ते। अहं त्वां, जगन्नाथं, यथोचितं पूजयामि; त्वं इहामुत्रकामदः। भवच्छिद्रेषु भ्रमन्त्या मम तव पादौ एव शरणं स्याताम्; त्वां ये यथावत् सेवन्ते, तेषां त्वं मृषाविमुक्तिं ददाति। अच्युत! येषां गृहेषु तव चरितं न श्रूयते, येषां श्रोत्रे शिवब्रह्मसभासु गीतं तव चरितं न प्रविशति, ते पुरुषाः अश्वगर्दभगवयमृगदाससमानाः; तेषां जीवितं व्यर्थम्। या स्त्री तव पदाम्बुजनिर्मलं नाघ्रातवती, सा स्वजनं, अस्थिमांसशोणितकिटविष्टफेनपित्तवायुपूरितं, मृतशरीरमिव, प्रियं मन्यते। पुण्डरीकाक्ष! मयि तव पादभक्तिः सदा अस्तु, त्वं आत्मारामः, सर्वं आत्मनि पश्यसि। यदा जरायाः प्रभावात् रजोगुणवृद्धिः भवेत्, तदा त्वदनुग्रहदृष्टिः एव मम परमं दयालुत्वं। मधुसूदन! तव वचनं मिथ्या न मन्ये; कन्यायाः स्नेहः मातरि, कदाचित् अन्यत्र। पतिता स्त्री अपि, नित्यम् अन्यत्र मनः निवर्तयति; तां विश्वासिनीं यो रक्षति, स उभयं नाशयति।" भगवानुवाच— "सती, राजकन्ये, मया वाक्यैः तव श्रवणाकाङ्क्षया परिक्षिता असि। यद् यद् त्वया पृष्टम्, यथा मया उक्तम्, सर्वं सत्यम्। शुभे, यानि यानि ते कामाः, यदि मयि अनन्यभक्तिः, तव सर्वदा पूर्णानि; त्वं मम परमा प्रेमा। अनघे, पतिस्नेहव्रतं तव प्रमाणीकृतम्; मम वचोभिः अपि तव मनः न चञ्चलम्। ये गृहस्थाश्रमे मम पूजनं तपसा व्रतैः कुर्वन्ति, कामासक्ताः सन्तः, मम मायया मोहिताः, मां मुक्तिदातारं मन्यन्ते। ये मदधिगम्य अपि, गर्वयुक्ताः, धनपतिसम्पदकामाः, ते दारिद्र्यग्रस्ताः; स्वजनासक्त्या तेषां नरके अपि नरकः सुखमिव। गृहेषु, देवी, त्वया मम अनुग्रहात् पुनः पुनः मम अनुकूलं कृतम्, यत् दुर्लभं, बन्धमोचनं, स्त्रीणां च, येषां कामाः कठिनाः, मायाविनां च। प्रिये, न कस्यचित् गृहे त्वदृता पतिस्थिता दृश्यते; स्वयम्वरसमये नृपतीन् अवज्ञाय, ब्राह्मणं मम यशः शृण्वन्तं, सन्देशदायिनं प्रेषयाः। युद्धे भ्राता विकलः, द्यूते च हतः, विवाहोत्सवे, तं दुःखमपि, मम वियोगभीत्या, तितिक्षसे, न किञ्चिद् उक्तवती, एवं त्वया अस्मान् जितम्। सन्देशद्वारा मां प्राप्तुम् इच्छन्त्या, मयि अनन्यचित्तया, मम त्यागाशङ्कया अपि, त्वं दृढा स्थितासि; तस्मात् प्रतिकृत्यं कुर्मः। शुक उवाच— एवं भगवान् जगन्नाथः, स्वकीयया वाणीया प्रियायाः रुक्मिण्याः मनः ह्लादयन्, मानुषवेषेण विनोदयन्, तया सह रमणीयं संवादं चकार। एवं सर्वव्यापी हरिः, जगदाचार्यः, स्वपत्नीगृहेषु गृहीव धर्मपालनं कृत्वा, गृहेषु निवसन्, सर्वत्र रमयामास। ततः, केशवस्य सर्वपत्नीभ्यः दश दश पुत्राः, नवमश्च, उत्पन्नाः, ये सर्वे पितृसमः गुणबलसम्पन्नाः। अच्युतं स्वगृहे सर्वदा स्थितं विलोक्य, राजकन्याः तम् एव प्रियतमं मन्यमानाः, तस्य तत्त्वं न जानन्त्यः, तस्मिन् एव स्नेहं न्यस्य, सुखेन वर्तन्ते स्म।