सः श्रीकृष्णः तां सतीं प्रति स्नेहपूर्णमात्मनं प्रकट्य उवाच—“साध्वी, त्वं मया समानीयासि ये राजानः बलमदेन मदान्धाः स्वधर्मं विस्मृत्य गर्विताः, तेषां गर्वनाशाय, साधूनां हिताय। अहं तु न स्त्रीपुत्रसुखकामः, न तु कामान्वितः; आत्मन्येव तुष्टः, गृहं मे केवलं दीपहीनयज्ञवद् अस्ति।” एवं वदित्वा भगवान् तां स्वप्रियां, आत्मनः अविभाज्यां, निरीक्ष्य, तस्याः गर्वं समाप्तवान्। तस्य वचनं श्रुत्वा, त्रैलोक्यनाथस्य कठोरं वचनं, यत् पूर्वं न कदापि श्रुतं प्रियात्, रुक्मिणी भयात्, हृदयकम्पिता, दुःखसागरं प्रविष्टा, अश्रूणि विसृज्य, शोकग्रस्ताऽभवत्। तदा, तस्याः सुगात्र्या, रक्तनखाभरणितपादेन भूमौ रेखाः कृताः; तस्याः अश्रूणि अञ्जनदूषितानि, स्तनौ कुंकुमलिप्तौ शोकजलैः स्नानितौ, शिरः नतं, कण्ठः शोकात् अवरुद्धः। अतिसह्यशोकभयदुःखैः मनः नष्टम्, हस्तात् कङ्कणं पतितम्, पङ्कजपङ्खः भूमौ पतितः, देहः मनः च विमूढम्, तदा साऽचिरात् मूर्च्छिताऽभवत्, वातेन कदलीव, केशाः विक्षिप्ताः। एतद् दृष्ट्वा, कृष्णः, प्रियाया प्रेमबन्धः, तस्याः गाढं प्रेम न अवगच्छन्, दयया स्पृश्यमानः। शय्यायाः शीघ्रं अवरोह्य, चतुर्भुजः भगवाञ् तां उत्थाप्य, केशाः संयोज्य, पङ्कजकरैः मुखं समुज्ज्वलयत्। अश्रूणि नेत्रयोः अपाकृत्य, शोकस्नातौ स्तनौ च, बाहुना आलिङ्ग्य, तां केवलं आत्मन्येव समर्पितां, राजन्, सान्त्वयन्। सान्त्वनकौशलः भगवान्, तां शोकाकुलां, दयया सान्त्वयन्, गर्वहास्यविमूढां, तस्याः दुःखं न युक्तम्; साधूनां आश्रयः सः, तां शमयन्। भगवान् उवाच—“माऽक्रुधाः, विदर्भकन्ये; जानामि त्वं मयि समर्पिता। तव वचनानि श्रोतुम् इच्छन्, हास्येन अचराम्, सुन्दरी। तव मुखं द्रष्टुम् इच्छन्, यत्र स्नेहात् अधराः कम्पन्ते, कटाक्षाः रक्ताः, भ्रूवोः सुन्दरं विक्षेपम्। गृहस्थस्य, भीरु सुन्दरी, गृहस्थजीवने परमं लाभः प्रियया सह हास्यविलासः।” शुकः उवाच—एवं भगवता सान्त्विता, राजन्, रुक्मिणी तस्य वचनं हास्यरूपं बुभूषितम्, तस्य परित्यागभयं विसृज्य। भगवत् मुखं निरीक्ष्य, सः नरश्रेष्ठं प्रति, सान्त्वस्नेहदृष्ट्या, लज्जास्मितेन, उवाच— “सत्यं, कमलनयन, यद् उक्तं तव। अहं तु अल्पगुणा, अज्ञा, कथं तव योग्यं युग्मं स्याम्, यः सर्वसंपदां स्वामी, आत्ममहिमानन्दः। महाबाहो, सर्वगुणेषु स्थितः, तैः अकलुषः, यथा समुद्रः तरङ्गैः आवृतः; इन्द्रियातीतः, भक्तानां कृते रूपं धारयन्, राज्ञां हृदयात् अज्ञानं निवारयन्। तव पादपथः, योगिभिः सेवितः, जनपशुभिः दुरूहः, तव कर्माणि लोकातीतानि; केवलं तव अनुयायिनः तव मार्गं जानन्ति। भवान् वस्तुतः निरुपाधिः, सर्वं तव एव; शक्तिमन्तः अपि तव अर्पणं कुर्वन्ति। लोभमोहान्धाः त्वां न जानन्ति, प्रिय, तथापि महान्तः तव प्रियाः, त्वं तेषां प्रियः। सर्वपुरुषार्थस्वरूपः, तेषां फलं; बुधाः त्वां इच्छन्तः सर्वं त्यजन्ति। तव संगः तेषां युक्तः, न तु स्त्रीपुरुषसुखदुःखेषु मग्नानां। तव महिमानं, ऋषयः क्रोधं त्यक्त्वा, स्तुवन्ति; त्वं जगतां आत्मा, आत्मदः; तव भ्रूविलासेन कालबलं सूचयन्, ब्रह्मा-शिवौ अपि तव प्रसादं न लभन्ति; अन्येषां किम्। गदानुज, तव वचनं शुष्कं इव, किन्तु धनुषीघन्येन राजानः दूरं कृतः, माम् अपि सिंहः पशुषु भागं यथा गृहीत्वा; तेषां भयात्, अहं समुद्रं शरणं गता। त्वां इच्छन्तः, कमलनयन, अम्बरीष-नहुष-गया-प्रमुखाः राजानः राज्यं त्यक्त्वा वनं गताः; ये इह स्थिताः, ते तव मार्गं न अनुसरन्ति। तव पादकमलस्य गन्धं, साधुभिः कथितं, मोक्षदं, जिघ्रित्वा, अन्यं शरणं कः इच्छेत्? मृत्युलोकाः, विषयान्धाः, लक्ष्म्याः निवासं, गुणनिधिं, न मन्यन्ते। त्वां जगतां स्वामिनं, यथायोग्यं पूजितवती; त्वं इच्छानां दाता, अस्मिन् परत्र च। तव पादौ मम एकमेव शरणं भवतु, जन्मप्रपातेषु भ्रमन्त्याः; त्वं पूजितः, मिथ्याबन्धात् विमुक्तिं ददाति। अच्युत, स्त्रीगृहेषु, तव उपदिष्टाः पुरुषाः गाढा, गवाश्वमार्जारदासवत्; यदि तव कथा, शिवब्रह्मसभासु गीताः, तेषां श्रवणे न आगच्छन्ति, तेषां जीवने किं फलम्। यः मूढा स्त्री तव पादकमलस्य अमृतं न जिघ्रति, सा प्रियं, यः त्वचा-रोम-नख-केशैः आवृतः, मांसास्थिरुधिरकृमिविष्टफेग्मपित्तवायुवान्, जीवशवम्, लालयति। कमलनयन, तव पादयोः भक्तिः मे अस्तु; त्वं आत्मतुष्टः, सर्वं आत्मन्येव पश्यसि। यदा वृद्ध्याः प्रभावेन रजोगुणः वर्धते, त्वं माम् निरीक्ष्य, तद् एव परमं दया। मधुसूदन, तव वचनं मिथ्या न मन्ये; कन्यायाः प्रेम मातरि, अन्यत्र कदाचित्। वेश्या अपि, पतिसंयुक्ता, नित्यम् नूतनं मनसि धत्ते; बुद्धिमान् तादृशीं न धारयेत्, धारयन्, उभयतः हानिः।” भगवान् उवाच—“पतिव्रते, कन्ये, तव इच्छां ज्ञात्वा, वचनेन परिक्षितवती; यद् यद् त्वया पृष्टम्, यथा उक्तम्, तत् सर्वं सत्यं। सुन्दरी, यद् यद् तव इच्छाः, यदि त्वं मयि एव समर्पिता, शुभे, तव सर्वं सिद्ध्यति, यः मम एकनिष्ठा। निर्दोषे, तव पत्यौ प्रेम, पतिव्रता, सिद्धा; मम वचनेन क्षुब्धा अपि, मनः मयि न चञ्चलम्। ये गृहस्थाः मां तपसा व्रतेन पूजयन्ति, किन्तु कामासक्ताः, तेषां मम मायया मोहिताः, मां मोक्षनाथम् मन्यन्ते। ये गर्विताः, मां लब्ध्वा, मोक्षसंपदं, पुनः भौतिकसंपत्तिं, पतिं इच्छन्ति, तेषां दुर्भाग्यं; नरकस्थेषु अपि, स्वजनस्नेहेन नरकोऽपि सुखः। गृहस्वामिनि, तव सौभाग्येन, पुनः पुनः मम अनुकूलं आचरत्, यः दुर्लभः, जन्मविनाशकः; स्त्रीणां याः दुष्प्रसन्नाः, कष्टकामाः, मायाविनः। गर्विते, अहं कस्मिंश्चित् गृहे तव तुल्यं पतिसंयुक्तां न पश्यामि, यः स्वविवाहे, आगतान् राजान् न चिन्तयित्वा, ब्राह्मणं मम गुणश्रवणं श्रुत्वा गुप्तं प्रेषितवती। यदा तव भ्राता युद्धे विकलः अभवत्, द्यूते विवाहसमये हतः, तव दुःखं असह्यं, मम वियोगभयात्, न किंचित् उक्तवती; तेन, त्वं अस्मान् जितवती। यदा दूतं गुप्तवाक्यं प्रेषितवती, मां प्राप्तुम्; यदा मम त्यागं चिन्तयित्वा, अस्मिन् असम्यक् शरीरे, त्वं मयि स्थिता; तेन, वयं तव अनुकूलम्।” शुकः उवाच—एवं जगन्नाथः, प्रियया सह स्नेहसंवादैः रममाणः, स्ववाक्यैः तां रुक्मिणीं हर्षयन्, मानुषवृत्तिं हास्यरूपेण अनुकृत्य।