ततः श्रीकृष्णः रुक्मिणीं समालोक्य तां हितायोचितं वचनं प्राह— “तस्मात् त्वं स्वसमं वीरं क्षत्रियं पतिं समनुप्रयुज्य, तेन लोकेऽमुष्मिन्च सच्चिकीर्षितं श्रेयः प्राप्स्यसि। शिशुपालः, शाल्वः, जरासन्धः, दन्तवक्रः, अन्ये च नृपाः मम वैरिणः सन्ति, सुश्रोणि, तव च ज्येष्ठभ्राता रुक्मी तेषां मध्ये स्थितः। त्वं चात्र मया नीतासि, तेषां नृपाणां मदोन्मत्तानां गर्वं शमयितुम्, साधूनां हितार्थं च, येन ते स्वबलमदेन मूढा अभवन्। अहं तु न स्त्रीकामः, न पुत्रकामः, न सुखकामः—निरपेक्षः स्वात्मन्येव तृप्तः अस्मि; मम गार्हस्थ्यं तु अग्निहोत्रवत् दीपहीनं।” एवं स भगवान् उक्त्वा विरराम, प्रियां तां स्वात्मन्यभिन्नां दृष्ट्वा, तस्याः मानं च समाप्तवान्। तस्यां प्रियायां प्रथमतः कदापि अप्रसूतं कठोरं वचनं त्रैलोक्यनाथेन उक्तं श्रुत्वा, सा देवी भयत्रस्ता, हृदि कम्पिता, अनवरतं दुःखसागरं पतिता, रुदती च। सा तु सुमृदुलपदेन, रक्तनखवर्णेन भूमौ रेखां चकर्त, कज्जलारुणैः अश्रुभिः स्तनौ, कुम्कुमलेपनैः स्निग्धौ, स्नातौ, शिरसा नम्रत्वा, तीव्रशोकगद्गदया गिरा स्थित्वा। अतिदुःखेन, भयेन, शोकवशात् बुद्धिनाशिता, मृदुलहस्तात् कङ्कणं च्युतम्, व्यजनं भूमौ पतितम्; तदा सा देहबुद्धिसंमोहिता, वाताहतवृक्षवत्, क्षिप्रम् अचेतना बभूव, केशा विखण्डिता। एतद्विलोक्य, कृष्णः प्रियास्नेहबद्धः, तस्या गाढानुरागं न जानन्, करुणया समाक्रान्तः अभवत्। स त्वरया शय्यात् अवतीर्य, चतुर्भुजः भगवान् तां उत्थापयामास, केशान् संहृत्य, कमलहस्तेन मुखं प्रक्षालयामास। सः तस्या नेत्रयोः अश्रूणि, शोकस्निग्धौ स्तनौ च प्रक्षालयन्, बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, तां केवलं स्वपतिसंयुक्तां समाश्वासयत्। स च शोकाकुलां, मानहास्यविभ्रमविह्वलां, तां भगवांस्तु साधूनां शरण्यः, करुणया सान्त्वयामास, या न शोचनीयैव। भगवान् उवाच— “मा क्रुधस्व विदर्भराजकन्ये, जानामि त्वं मयि अनन्या भक्तिः; तव वाक्यं श्रोतुम् इच्छन्, हास्येनैव एतदुक्तवान् अस्मि, सुश्रोणि। तव मुखं द्रष्टुम् इच्छन्, प्रेमोत्कम्पिताधरं, तिर्यग्दृष्ट्या रक्तलोचनं, भ्रूकुटीविलासमपि द्रष्टुम् इच्छन्। गार्हस्थ्येषु, भीरु सुन्दरी, प्रियया सह हास्यालापः एव परमं लाभः।” एवं भगवता सान्त्विता, राजन्, रुक्मिणी तस्य हास्यवचनं ज्ञात्वा, प्रियत्यानपेतभीता बभूव। सा भगवान् मुखं निरीक्ष्य, मृदुलस्नेहस्मितया, लज्जया शोभमानया दृष्ट्या, पुरुषश्रेष्ठं प्रत्युवाच— रुक्मिण्युवाच— “सत्यं, कमललोचन, यदुक्तं त्वया; अहं तु अल्पगुणा, अज्ञा च, कथं तव, सर्वसमृद्ध्याः स्वामिनः, आत्मरमस्य, युक्ता स्याम्? महाबाहो, त्वं सर्वगुणेषु स्थितः, तैः अस्पृष्टः, यथा सागरः तरङ्गैः; सदा इन्द्रियातीतः, भक्तानां कृते रूपधारी, राजहृदयस्थतमोऽपि अपाकरोषि। भगवत्पादपदवी, मुनिभिः सेविता, तु दुरवगमा मनुष्यपशुभिः, भगवन्, तव कर्माणि लोकातीतानि; केवलं त्वानुगाः तव मार्गं जानन्ति। न ते किञ्चिदस्ति, यः त्वत्तः पृथक्; बलिनोऽपि तुभ्यं करं वहन्ति; अनन्तकामार्थमदान्धा जनास्त्वां न जानन्ति, प्रिय, बलिनोऽपि तव प्रिया भवन्ति, त्वं च तेषां प्रियः। त्वं पुरुषार्थानां स्वरूपः, तेषां फलं च; ज्ञानी त्वां प्रार्थयन्तः सर्वं त्यजन्ति; तव संगः तेषां योग्यः, न तु येषां मनः स्त्रीपुंसविषयदुःखसुखेषु लग्नम्। त्वं महात्मन्, येन मुनयः क्रोधं त्यक्त्वा तव महिमानं गायन्ति, लोकानां आत्मा आत्मदः च, इति श्रुतम्; तव भ्रुकुट्या कालवेगेन ब्रह्मा-शिवावपि स्वलाभं नश्यतः, अन्येषां तु का कथा। गदाग्रज, तव वाक्यं मन्दं इव, किन्तु त्वं धनुषः स्वननिःस्वनेन नृपान् अपाकरोः, मां च पशुषु सिंहवत् हृतवान्; तेषां भयात् अहं सागरं शरणं गता। त्वां कामयन्तः, कमललोचन, अम्बरीष-नहुष-गयादयः नृपतयः राज्यं परित्यज्य वनं गताः; येऽत्र स्थिताः, ते किं तव पन्थानं न गच्छन्ति? कः तव पदकमलस्य गन्धं, साधुभिः कीर्तितं, मोक्षदं जनानां, घ्रात्वा, अन्यं शरणं वाञ्छेत? मर्त्यजनाः, विषयरागान्धदृष्टयः, लक्ष्म्याः निकेतनं गुणनिधिं च त्यजन्ति। अहं त्वां जगन्नाथं सम्यक् उपासितवती, तव च इच्छानुसारं, त्वं च इच्छानां परिपूरकः; जन्मनि जन्मनि तव पादौ मे शरणं स्यात्, त्वां विना नानृतं नश्यति। अच्युत, गृहेषु स्त्रीणां, ये तवोपदिष्टाः पुरुषाः, ते गधा-गवय-हय-मूषकदासवत् भवन्ति; यदि तव कथाः शिवब्रह्मसभासु न श्रूयन्ते, तेषां जीवितं व्यर्थम्। या स्त्री तव पदाम्बुजसौरभं न घ्रात्वा, प्रियं देहिनं, चर्म-रोम-नख-केशयुक्तं, मांसास्थिरुधिरकृमिपूर्वकं, मलश्लेष्मपित्तवातपूर्णं, मृतकं च जीवत्कायमिव, पालयति, सा मूढा। कमलपत्राक्ष, तव पादयोः मे भक्तिर्भवतु; त्वं आत्मारामः, न कञ्चन भिन्नं पश्यसि; यदा जरावशात् रजोगुणवृद्धिः स्यात्, तदा त्वया दृष्टः सन्, स एव परमं दया रूपं। मधुसूदन, तव वाक्यं मिथ्या न मन्ये; स्त्रियाः प्रीतिः मातरि, क्वचित् अन्यत्र च, अस्ति। पतिता स्त्री अपि, पुनः पुनः अन्यत्र मनः युञ्जाति; बुद्धिमान् तां न रक्षेत्, रक्षन् उभयतः हानिं प्राप्नोति।” भगवान् उवाच— “साध्वी, राजकन्ये, मया तव इच्छां ज्ञातुम्, वाक्यैः परिक्षिता असि; यत् त्वया पृष्टं, यथोक्तं मया, तत् सर्वं सत्यम्। सुश्रोणि, यानि यानि कामाः, यदि त्वं मयि अनन्यभक्तिः, तव तानि सर्वदा सिद्धानि, त्वं हि ममैकनिष्ठा। निष्पापे, तव पतिस्नेहः, पतिव्रत्यं च सिद्धम्; मम वाक्यैः क्षिप्ता अपि, तव मनः मम न विचलितम्। ये गृहस्थाश्रमे मां तपसा व्रतेन चोपासते, कामेषु सन्नद्धाः, ते मम मायया मोहिताः, मां मोक्षनाथं मन्यन्ते। ये गर्विता, मां लब्ध्वा, मोक्षसंपदां च, पुनः ऐश्वर्यं पतिं च वाञ्छन्ति, ते दारिद्र्यवन्तः; तेषां स्वजनासक्त्या नरकेऽपि नरकः सुखाय भवति। गृहेश्वरी, सुभगे, त्वया मयि पुनः पुनः अनुष्ठितं, तद् दुर्लभं, स्त्रीणां जन्मविमोचनं; या स्त्रियः कृतघ्नाः, दुष्पूर्तकामाः, छलेन रमन्ते। मानिनि, न कस्यापि गृहे त्वत्तुल्या पतिव्रता द्रष्टा; विवाहकाले, आगतान् नृपान् न दृष्ट्वा, यः ब्राह्मणः मम यशः श्रुत्वा, तम् उपसृत्य माम् आहूतवती। यदा तव भ्राता रणाङ्गणे विकलः, द्यूते च हतः, विवाहोत्सवे, तदा त्वं तं दुःखं सह्यं कृत्वा, मम वियोगभीत्या, न किञ्चित् उक्तवती; एवं त्वया अस्मान् जितम्।” एवं श्रीकृष्णरुक्मिण्योः मधुरं संवादं श्रुत्वा, भक्तजनाः तयोः प्रेममाधुर्यं स्मरन्ति, भगवतो महिमानं च गीयन्ते।