विदर्भराजकन्या रुक्मिण्याः प्रति भगवतः श्रीकृष्णस्य संवादः एवं प्रवहति। श्रीकृष्णः ताम् अपूर्वया वाणीया संबोधयन् उवाच — “हे विदर्भसुता, त्वं मम गुणान् न अवगम्य, गुणहीनं माम् एव वृथा संचारिणां साधूनां स्तुत्यं वरणं कृतवती। अतः त्वं वीर्यसम्पन्नं क्षत्रियं पतिं उपयुज्य, इह परत्र च शुभानि प्राप्स्यसि। शिशुपालः, शाल्वः, जरासन्धः, दन्तवक्रः च अन्ये च नृपाः, तथा तव ज्येष्ठभ्राता रुक्मी अपि, मम विरोधिनः सन्ति, हे सुश्रोणि। साधूनां हिताय, मदबलमदेन मोहितानां नृपाणां गर्वं शमयितुम्, त्वं मया आनिता। अहं तु न पत्नीं, न पुत्रान्, न सुखं इच्छामि; आत्मन्येव तृप्तः, गृहमेव अनदीप्तं यज्ञमिव।” एवं भगवान् उवाच, ताम् आत्मनः प्रियाम्, अनन्यसङ्गिनीं, अवलोक्य, तस्याः मानं समाप्तवान्। त्रैलोक्यनाथस्य कदाचित् अप्राप्तं कठोरं वचनं श्रुत्वा, तस्याः प्रियस्य वचनेन, रुक्मिणी भयात् कम्पमाना, दुःखसागरं प्रविष्टा, अश्रूणि मुकुलिता। पद्मरागनखाभरणितया पदया भूमौ रेखां आकर्षन्ती, अञ्जनदिग्धैः अश्रुभिः, केसरलिप्तौ स्तनौ स्निग्धौ, मस्तकं नमयन्ती, दुःखात् गद्गदया वाचा स्थिता। असह्यदुःखभीतिसन्तापात् बुद्धिनाशिता, हस्तात् मुक्ताग्रं कङ्कणं, पाणितः पतितं व्यजनं, शरीरं, मनः मोहितम्, वातहतया कदलीव मूर्च्छिता, केशाः विक्षिप्ताः। एतद् दृष्ट्वा, भगवतः प्रियतया बन्धितः श्रीकृष्णः, तस्याः गाढं प्रेम न अवगम्य, करुणया स्पृष्टः। शीघ्रं शय्यायाः अवतीर्य, चतुर्भुजः भगवान् तां उत्थाप्य, केशान् संयोजयन्, पद्महस्तेन मुखं मार्जयन्। अश्रूणि नेत्रेभ्यः अपाकृत्य, दुःखस्निग्धौ स्तनौ अपि शुष्कत्वा, बाहुना आलिङ्ग्य, तां अनन्यसङ्गिनीं परिष्वज्य। संवेदनशीलः भगवान्, तां दुःखिता, मानहास्यविमूढा, अयोग्यं दुःखं प्राप्तां, साधूनां शरणं, तां सान्त्वयन्। पुनः भगवान् उवाच — “क्रुद्धा मा भूः, हे विदर्भकन्ये; जानामि त्वं मयि अनन्यभावा। तव वचनानि श्रवितुम् इच्छन्, हास्येनैव कृतवान्। तव मुखं द्रष्टुम् इच्छन्, प्रेमविकसिताधरं, तिर्यग्दृष्टिं रक्तां, भ्रूभङ्गमन्दमणिम्। गृहस्थानां, हे भीरु सुन्दरी, गृहजीवनस्य परमं लाभः प्रियया सह हास्यसंवादः।” शुकः उवाच — एवं भगवान् सान्त्वितः, रुक्मिणी तस्य हास्यवचनं अवगम्य, तस्य त्यागभीतिं विसर्जयामास। भगवतः मुखं निरीक्ष्य, स्नेहस्मितमन्दमृदु दृष्ट्या, भरतवंशजं उत्तमं नरं सम्बोधयन्, रुक्मिणी उवाच — “सत्यं, हे पद्मनयन, यद् उक्तं त्वया; अहं अल्पगुणा, मूढा, कथं त्वं, सर्वसम्पदां अधिपः, आत्ममहिमासक्तः, उचितं पतिं प्राप्नुयाम्? हे महाबाहो, त्वं सर्वगुणेषु स्थितः, तैः न स्पृश्यमानः, यथा समुद्रः तरङ्गैः। इन्द्रियातीतः, भक्तानां हिताय रूपं धृत्वा, राज्ञां हृदयात् अज्ञानतमः नाशयन्। तव पद्मपदमार्गः, ऋषिभिः सेवनः, मनुष्यपशुभिः दुर्ग्राह्यः; तव कर्माणि लोकातीतानि, तव अनुयायिनः एव तव मार्गं गृणन्ति। सत्यं, त्वं निरुपाधिकः, त्वत्तः अन्यत् न अस्ति; शक्तिमन्तः अपि तव पूजां कुर्वन्ति। काममोहधनान्धाः त्वां न जानन्ति, हे प्रिय; परन्तु शक्तिमन्तः अपि तव प्रियः, त्वं तेषां प्रियः। त्वं सर्वपुरुषार्थस्वरूपः, तेषां फलः; विद्वांसः त्वां इच्छन्तः सर्वं त्यजन्ति। तव संगः तेषां उचितः, न तेषां ये पुरुषस्त्रीसुखदुःखेषु मग्नाः। तव महिमा, ऋषिभिः क्रोधत्यक्तैः स्तुतः, त्वं लोकानां आत्मा, आत्मदः; यदा तव भ्रूभङ्गः कालबलं सूचयति, ब्रह्मा-शिवौ अपि तव अनुग्रहम् विहायन्ति; अन्येषां किम्। हे गदाग्रज, तव वचनं जाड्यं इव, परन्तु धनुषः निनादेन नृपान् भग्नवान्, माम् अपि सिंहः पशुषु यथाभागं गृह्णाति; तेषां भीतया अहं समुद्रं शरणं गता। त्वां इच्छन्तः, हे पद्मनयन, अम्बरीषः, नहुषः, गयः च, राज्यं त्यक्त्वा वनं गताः; ये इह स्थिताः, तव मार्गं किम् न अनुसरन्ति? तव पद्मपदस्य गन्धं, साधुभिः कीर्तितं, मोक्षदं, गन्धं घ्राणं कृत्वा, अन्यं शरणं कः इच्छेत्? मनुष्या, विषयान्धदृष्ट्या, लक्ष्म्याः निवासं, गुणनिधिं, उपेक्षन्ति। अहं त्वां, सर्वलोकनाथं, यथायोग्यं पूजितवती; त्वं इच्छानां पूर्तिकर्ता, इह परत्र च। तव पादौ, जन्मवृत्तान्तेषु, मम एकमेव शरणं भूयात्; त्वं पूजितः, मिथ्याभावात् विमोचनं ददाति। हे अच्युत, स्त्रीगृहेषु, तव शिक्षया नृपाः गधाः, गोः, अश्वः, मृगः, दासः इव; यदि तव कथाः, शिव-ब्रह्मसदसि गीयमानाः, तेषां श्रवणे न आगच्छन्ति, तेषां जीवनेन किम्? मूढा स्त्री, तव पद्मपदस्य मधुरगन्धं न प्राप्य, प्रियं, तत्र त्वच्, केश, नख, रोम, मांस, अस्थि, रक्त, कृमि, विष्ठा, कफ, पित्त, वातेन युक्तं, मृतदेहं, आलिङ्गति। हे पद्मनयन, तव पादयोः भक्तिरेव मम भूयात्; त्वं आत्मतुष्टः, सर्वं एकं पश्यसि। यदा जरा प्रभावात् राजसः वृद्धिः भवति, त्वं मां पश्यसि, तत् एव तव परमं अनुग्रहः। हे मधुसूदन, तव वचनं मिथ्या न मन्ये; कन्यायाः प्रेम मातरि, अन्यत्र कदाचित्। पतिसंयुक्तायाः, दूषिताचरणायाः, मनः पुनः पुनः नूतनं इच्छति; विद्वान् तां विश्वासहीनां न धारयेत्, धारयन्, उभयतः हानिं प्राप्नोति।” भगवान् पुनः उवाच — “हे पतिव्रते, कन्ये, तव इच्छां ज्ञातुम्, वचनेन परीक्षां कृतवान्; यद् त्वया पृष्टं, मया उक्तं, तत् सत्यमेव। हे सुन्दरी, यद् यद् इच्छसि, यदि मयि अनन्यभक्त्या स्थिता, तव सर्वं सदा सिद्धम्। हे निष्कलुषे, पतिस्नेहः, पतिव्रता, तव प्रमाणितम्; मम वचनेन व्याकुला अपि, तव मनः मयि न विचलितम्। ये मम पूजां गृहस्थाश्रमस्थाः, तपसा व्रतेन, इच्छासक्ताः, मम मायया मोहिताः, माम् मोक्षनाथं मन्यन्ते। ये गर्विताः, माम् प्राप्त्वा, मोक्षसम्पदं लब्ध्वा, भौतिकसम्पत्तिं, पतिं अपि इच्छन्ति, तेषां दुर्भाग्यं; तेषां नरकः अपि प्रियः, स्वजनसक्त्या। हे गृहेश्वरी, तव सौभाग्येन, मयि पुनः पुनः अनुरूपं आचरणं, दुर्लभं, स्त्रीणाम् अपि, याः कष्टसन्तुष्टाः, दुराशाः, मायाविनः, जन्मविमुक्ति ददाति। हे अभिमानिनी, मम दृष्ट्या, गृहेषु, पत्नी यथा त्वं, न अन्यत्र दृष्टा; तव विवाहे, समागतान् नृपान् न चिन्तयित्वा, मम कीर्तिं श्रुत्वा, ब्राह्मणं गोपनीयं मम समीपं प्रेषितवती।” एवं श्रीकृष्णरुक्मिण्याः संवादः, प्रेम, विनोद, तत्त्वज्ञान, भक्तिपरिक्षा, अनुग्रह, सान्त्वनं च, भगवतः करुणया, रुक्मिण्याः निष्ठया, धर्ममयः, मधुरः, श्रीभगवतो लीलामृतरूपः प्रवहति।