श्रीमद्भागवतपुराणम्

श्रीकृष्णः स्वप्रियायै राजकन्यायै विदर्भनन्दिन्यै समुपविश्य कोमलभाषया एवमुवाच— "सुमधुरभ्रुवे, ये स्त्रियः पुरुषाननुगच्छन्ति येषां मार्गः सुस्पष्टो नास्ति, ये च संसारमार्गं परित्यज्य भ्रमन्ति, ताः साधारणतया दुःखमेव प्राप्नुवन्ति। वयं सदा दरिद्राः, दरिद्रजनानां प्रियाश्च; अतः सुललिते, धनवन्त्यः स्त्रियः मां न वाञ्छन्ति। विवाहः सख्यं च तेषु एव शोभते यत्र धनजातिबलरूपसौन्दर्यवैभवेषु समता अस्ति; न तु सर्वोच्चसर्वनिचेषु कदापि। हे विदर्भसुते, एतदज्ञानात् त्वं मां गुणहीनं, केवलं परिव्राजकैः व्यर्थं स्तुतं, वृतवती। अतः त्वं स्वजातीयेन वीर्यवन्तं क्षत्रियं पतिं वरणीयम्, येन त्वं अस्मिन्लोके च परत्र च श्रेयः लभेथाः। शिशुपालः, शाल्वः, जरासन्धः, दन्तवक्रः, अन्ये च नृपाः, सुललितजघने, मम वैरिणः सन्ति; तव च ज्येष्ठभ्राता ऋुक्मी तेषु एव। त्वं मया अत्र आनिता, तेषां राज्ञां मदमत्तानां गर्वहरणाय, सज्जनानां हिताय च। वास्तवतः अहं उदासीनः, न पत्न्याः, न पुत्रस्य, न सुखस्य कामयमानः; आत्मनि एव पूर्णः, मम गृहमपि दीपहीनयज्ञवत्।" एवं श्रीभगवता उक्त्वा, सः तां स्वप्रियामात्मनः अविभक्तां पश्यन्, तस्याः मानं क्षपयामास। त्रिलोकनाथस्य तादृशं कठोरं वचनं, यत् सा स्वप्रियात् कदापि न शुश्राव, श्रुत्वा सा महाराज, भीता, हृदयेन कम्पमाना, अतिविष्टरेण शोकसागरं प्रविष्टा, बाष्पपूर्णाक्षी बभूव। सा, रक्तपादनखशोभितेन पादेन, भूमौ रेखाः अङ्कयन्ती, अञ्जनलेपात् तमालवर्णैः अश्रुभिः सिक्तलोचना, कुङ्कुमरागस्निग्धस्तनयुग्मा, शोकात् सिक्ताङ्गी, शिरसा नतवती, तीव्रशोकगद्गदया वाचा तस्थौ। दुःसहशोकभीतिव्याकुलचित्ता, शिथिलकङ्कणभुजा, पतितचामरधरा, मूर्च्छिता, वाताहता कदलीव, विकीर्णकेशा बभूव। एतद् दृष्ट्वा, कृष्णः स्वप्रियाया प्रेम्णा बध्नानः, तस्याः गाढं प्रेम न जानन्, दयया प्रेरितः। सः शीघ्रं शय्यायाः अवतीर्य, चतुर्भुजः स्वयम् तां उत्तोल्य, केशान् संहृत्य, पद्महस्तेन वदनं मृदुलं मार्जयामास। अश्रूणि चक्षुषोः, शोकसिक्तयोः स्तनयोः च, अपोह्य, बाहुना आलिङ्ग्य तां केवलं स्वपतिमेव अनन्यं भावयन्तीं, सान्त्वयामास। सः, सान्त्वनकौशलसम्पन्नः, तां शोकग्रस्तां दयया सान्त्वयामास; यद्यपि तस्या मानहास्यवशात् चित्तं मोहितम्, सा तादृशं दुःखं न अर्हति—स धर्मिणां शरणं भगवान् ताम् आश्वास्य। भगवाञ्छ्रीकृष्णः उवाच—"मा क्रुधस्व, हे विदर्भकन्ये; अहं जानामि त्वं मय्येव अनन्या। तव वाक्यं श्रोतुम् इच्छन्, हास्यभावेन एवमवदम्, सुशोभने। तव वदनं द्रष्टुम् इच्छामि, यत्र प्रेमोत्कण्ठया कम्पिताधरं, लज्जारक्तपार्श्वदृष्टिं, चञ्चलभ्रुकुटीविलासं च पश्येयम्। गृहीणां, सुमृदुवदने, प्रियया सह हास्यलापविनोदः एव परमं लाभः।" एवं श्रीभगवता सान्त्विता, महाराज, रुक्मिणी तद्वचनं विनोदार्थमुक्तमिति विज्ञाय, स्वपतेरपगमभीतिं त्यक्तवती। सा, भगवतः मुखारविन्दं वीक्ष्य, मृदुलस्नेहस्मिताङ्कितया दृष्ट्या, लज्जासमुल्लासितस्मितया, भरतवंशधरं प्रति वाक्यमुवाच। रुक्मिण्युवाच—"नूनं, पद्मनयना, यत् त्वया उक्तं तत् सत्यमेव। अहं गुणहीना, मूढा च, कथं तव तुल्या स्याम्, यः सर्वसमृद्धीनां स्वामी, आत्ममहिमास्वादकः। वास्तवतः, महाबाहो, त्वं सर्वगुणेषु स्थितोऽपि तैः न स्पृश्यसे, यथा सागरः तरङ्गैः अधः स्थितः। नित्यं इन्द्रियातीतः, भक्तजनानां कृते रूपाणि धारयसि, राज्ञां हृदयात् अज्ञानान्धकारं नाशयसि। तव पदपद्ममार्गः, मुनिभिः सेवितः, मनुष्यपशुभिः दुरवगमः, भगवन्, यतो हि तव चरितं लोकातीतम्; केवलं ये त्वां अनुगच्छन्ति, ते एव तव मार्गं जानन्ति। त्वं वस्तुतः निरुपाधिः, यतो हि त्वत्तः अन्यन्नास्ति; महाबलिनः अपि त्वां नमन्ति। ये अनन्तकामधनमदांधाः, ते त्वां न जानन्ति, प्रिय, तथापि बलिनः अपि त्वयि प्रियत्वं विन्दन्ति, त्वं च तेषु। त्वमेव पुरुषार्थरूपः, तेषां फलं च; ये त्वां वाञ्छन्ति, ते सर्वं त्यजन्ति; तव संगः तेषु युक्तः, न तु स्त्रीपुरुषसुखदुःखेषु मग्नेषु। तव महिमानं ते मुनयः स्तुवन्ति ये क्रोधं त्यक्तवन्तः, त्वमेव आत्मा, सर्वात्मदः, इति श्रुतम्; तव भ्रुकुट्या कालशक्तिः सूचिता, तदा ब्रह्मा रुद्रौ अपि स्वलाभं नाशयतः, अन्ये तु का कथा। गदाग्रज, तव वचनं शिथिलमिव, किन्तु त्वं धनुषः शब्देन राज्ञः अपाकरोः मामुपादाय, यथा सिंहः पशुषु स्वं भागं गृह्णाति; तेषां भीता अहं सागरे शरणं गतवती। त्वां कामयन्तः, पद्मनयना, अम्बरीषनहुषगयादयः नृपश्रेष्ठाः राज्यं त्यक्त्वा वनं गताः; ये त्वत्र स्थिताः, ते किं तव मार्गं न अनुसरन्ति? कः, साधुभिः कीर्तितस्य तव पदपद्मगन्धं घ्रात्वा, अन्यं शरणं वाञ्छेत्? ये मृत्युमन्तः पुरुषाः विषयदृष्ट्या अन्धीकृताः, ते लक्ष्मीपतेः आलयं, गुणनिधिं, न मन्यन्ते। अहं त्वां जगन्नाथं यथार्हं पूजितवती; त्वमेव इहामुत्र कामदः; तव पादौ एव जन्मनि जन्मनि मम शरणं भूयाताम्; त्वां पूजयतः त्वं मिथ्याभयं मुञ्चसि। अच्युत, येषां गृहेषु तव कथाः, या शिवब्रह्मादिसभासु गायन्ति, श्रवणगोचरं न भवेयुः, तेषां पुरुषाणां जीवनं किमर्थम्? ये तव पदपद्मामृतगन्धं न लभन्ते, ताः स्त्रियः, स्वदेहं चर्मलोम्नखसम्पन्नं, मांसास्थिरुधिरकृमिमलश्लेष्मपित्तवायुपूरितं शवमिव प्रियं मन्यन्ते। पद्मलोचन, तव पादयोः भक्तिरस्तु; त्वं आत्मारामः, न कञ्चिदपि भिन्नं पश्यसि; यदा जरया रजोगुणवृद्धिः जायते, तदा त्वया दृष्टः सन्, एष एव परमं दयालुत्वम्। मधुसूदन, तव वचनं मिथ्या न मन्ये; यत् कन्यायाः प्रेम मातरि एव सदा, अन्यत्र क्वचित् भवति। पतिताचारा अपि स्त्री, नवं नवम् इच्छन्ती, मनसा पुनः पुनः तत्र एव गच्छति; तादृशीं स्त्रीं निपुणः पुरुषः न रक्षेत्; रक्षन् द्वयं नाशयति।" भगवानुवाच—"पतिव्रते, राजकन्ये, त्वम् मया वाङ्मयानां परीक्षया परिक्षिता, तव श्रोतुकामनां ज्ञात्वा। यत् त्वया पृष्टं, यथोक्तं मया, तत् सर्वं सत्यं एव। शुभे, यानि यानि कामाः तव सन्ति, यदि त्वं मय्येव अनन्या, ते सर्वदा तव पूर्यन्ते, त्वं हि मम एकान्तभक्तिः। निष्पापे, तव पतिस्नेहः, पतिव्रत्यं च प्रमाणीकृतम्; मम वचनेनापि क्षुब्धा सन्, तव चित्तं मत्तः न व्यभ्रमत्। ये गृहस्थाश्रमस्थाः, तव पूजया तपसा च मां यजन्ति, कामेषु आसक्ताः, ते मम मायया मोहिताः, मां मुक्तिदातारं मन्यन्ते।" एवं श्रीशुक उवाच—एवं भगवता सान्त्विता रुक्मिणी भगवत्सन्देशं विनोदार्थमिति विज्ञाय, स्वप्रियवियोगभीतिं त्यक्तवती। सापि, भगवद्वदनं वीक्ष्य, मृदुस्नेहस्मितया, लज्जाविलासितया दृष्ट्या, भरतश्रेष्ठं प्रति वाक्यमुवाच।