श्रीकृष्णः स्वप्रियायै रूपमदनायै विदर्भसुते रुक्मिण्यै सान्त्वनपूर्वकमिदम् अवदत्—"सुन्दरभ्रुवि! त्वं राज्ञां भयात् समुद्रं शरणं गतवती, बलिनां रिपून् कृत्वा, राजासनं परित्यज्य। स्त्रियः तु येषां पतयः अनिश्चितमार्गाः, लोकमार्गं विहाय गताः, ताः सामान्यतः दुःखभागिन्यः भवन्ति। वयं सदा दरिद्राः, दरिद्रजनप्रियः च; अतः सुललिते, धनिन्यः स्त्रियः माम् न वृषयन्ति। यस्य यः धनवंशबलरूपवैभवसमः, तस्य तेन विवाहः सख्यम् उचितम्; न तु श्रेष्ठतमस्य नीचेन वा। हे विदर्भकन्ये! एतन्मूलं न ज्ञात्वा त्वं माम् अव्यक्तगुणं, परिव्राजकैः व्यर्थं स्तुतं, वरयितुम् इच्छसि। अतः त्वं स्वसममेकं क्षत्रवीरं परिणय, येन लोकेऽस्मिन्परे च सदा श्रेयः प्राप्स्यसि। शिशुपालः, शाल्वः, जरासन्धः, दन्तवक्रः, अन्ये च नृपाः, सुललितजघने, मम शत्रवः; अपि च तव भ्राता रुक्मी तेषु वर्तते। भद्रे! त्वं मया अत्र आनीता, ये राजानः मदमत्तबलदर्पिताः, तेषां मानमर्दनाय, साधूनां हिताय च। अहं तु न पत्नीं, न पुत्रान्, न कामान् इच्छामि; आत्मन्येव पूर्णः, मम गृहम् अग्निहीनयज्ञवत्। एवं उक्त्वा भगवान् तस्याः प्रियत्वं, आत्मनः अव्यवच्छिन्नत्वं च ज्ञात्वा, तस्याः मानं समाप्तवान्। भगवतः त्रैलोक्यनाथस्य एतादृशं कठोरं वचनं, यत् सा पूर्वं न श्रुतवती, श्रुत्वा रुक्मिणी भीता, हृदि कम्पमाना, अनन्तदुःखेन संतप्ता, अश्रूणि मुञ्चन्ती, शोकेन मग्ना। सा रक्तपादनखमणिप्रभया शोभितेन पादेन भूमौ रेखां चकार; तस्याः अञ्जनारुणनयना, कुम्कुमपङ्किलस्तनयुग्मा, शोकभरात् शिरः नतं, कण्ठे गद्गदस्वरा। दुःखशोकभयैः क्लिष्टचित्ता, शिथिलकङ्कणहस्ता, पङ्कजपत्रवद् मन्दानिलेन पतिता, केशपाशविक्षिप्ता। एतद् दृष्ट्वा, भगवाञ् श्रीकृष्णः, प्रियाप्रेम्णा बध्दः, तस्याः गाढानुरागमजानन्, दयया सम्प्रेरितः। स शीघ्रं शय्यायाः अवतीर्य, चतुर्भुजः, तां समुत्थाप्य, केशान् संहृत्य, पङ्कजकरैः मुखं प्रक्षाल्य, नेत्रयोः अश्रूणि अपोह्य, शोकसिक्तौ स्तनयुग्मे च हस्तं संस्थाप्य, बाहुभिः आलिङ्ग्य, तां सान्त्वयामास। भगवान् दयालुः, सान्त्वनकुशलः, तां दुःखितां सान्त्वयन्, मानलीलया मोहितचित्ताम्, अनर्हायै दुःखाय, साधुप्रतिपालकः, तस्याः शोकं निवर्तयामास। अथ भगवान् उवाच—"मा रुषा, विदर्भराजकन्ये! तव मयि अनन्यभक्तिं जानामि; वाक्चातुर्येन तव वाक्यं श्रोतुम् इच्छन्, अहम् एवं लीलया अवदम्। तव मुखं द्रष्टुम् इच्छामि, यत्र स्नेहविस्फारिताधरम्, कोपभ्रूविलासलालितम्, चञ्चलदृष्टिपातम्। गृहीणां तु, सुमधुरे, कुटुम्बे परमं सौख्यं प्रियया सह हास्यालापः।" एवं श्रीभगवता सान्त्विता रुक्मिणी, तस्य वचनं लीलया उक्तमिति ज्ञात्वा, परित्यागभीतिं त्यक्तवती। सा भगवानं सस्मितं, मृदुस्निग्धदृष्ट्या, लज्जालुप्तवदनं विलोक्य, वाक्यं बभाषे। रुक्मिण्युवाच—"सत्यं भगवन्! यद् उक्तं त्वया, तद् युक्तम् एव। अहं हीनगुणा, अज्ञा च, तव तु सर्वसम्पदां नाथस्य, स्वमहिमासक्तस्य, का योग्यताम्? त्वं सर्वगुणाश्रयः, तेषु अपि असङ्गः, यथा सागरः तरङ्गेषु; इन्द्रियैः विमुक्तः, भक्तानां हिताय रूपाणि गृहीत्वा, राजहृदयान्धकारं नाशयन्। तव पादपदवीं, मुनिभिः सेवितां, मनुष्यपशवः दुर्बोधां; त्वदीयकृत्यं लोकोत्तरं, केवलं त्वदनुगाः एव जानन्ति। निःस्पृहः त्वं, यतः त्वत्तः अन्यन्नास्ति; बलिनः अपि त्वां यजन्ति। येषां तृष्णालुब्धता, धनमदः, ते त्वां न जानन्ति; महानुभावाः तु त्वं प्रियः तेषां, त्वं च तेषां प्रियः। त्वं पुरुषार्थस्वरूपः, तेषां फलदः; ये त्वां वाञ्छन्ति, ते सर्वं त्यजन्ति; तव संसर्गः तेषां युक्तः, न तु स्त्रीपुरुषसुखदुःखेषु मग्नानाम्। त्वं मुनिभिः क्रोधरहितैः स्तुतमहिमा, जगतां आत्मा, आत्मदः; तव कालचिह्ने ब्रह्मा, शिवः अपि स्वलाभं न लभेते, अन्ये तु किम्? गदानुज! तव वाक्यं मन्दं इव, परन्तु त्वं धनुषः शब्देन राज्ञः व्यपोह्य, माम् अदाय, सिंहः इव पशून्, त्वं माम् अदाय, तेषां भीता अहं समुद्रं प्रविष्टा। त्वां कामयन्तः, अम्बरीषादयः, राज्यं परित्यज्य, वनं गताः; येऽत्र स्थिताः, ते किमर्थं तव पन्थानं न अनुसरन्ति? ये तव पादपद्मगन्धं, मुक्तिदं, श्रुत्वा, अन्यत्र शरणं कः वाञ्छेत्? येषां मनः विषयसुखे निमग्नं, ते लक्ष्मीपतेः आलयं न जानन्ति। अहं त्वां सर्वलोकनाथं यथायोग्यं पूजयामि; त्वं इच्छापूरकः, जन्मनि जन्मनि; तव पादौ एव मम शरणं भूयातां; त्वां समर्चयतां, त्वं स्वयम् अनृतं नाशयन् आगच्छसि। अच्युत! येषां गृहेषु, तव कथाः, शिवब्रह्मादिसभासु गीताः, न श्रूयन्ते, ते पुरुषाः किं गोधुग्धश्वमर्कटकदासवत् न भवन्ति? तव पादामृतगन्धं न घ्राणवती स्त्री, मूढा, तं प्रियं, चर्मलोहितास्थिपूर्णं, कृमिपूयमलवातादिसंचितं, शवसदृशं, सेवते। पुण्डरीकाक्ष! तव पादयोः भक्तिं मे अस्तु; त्वं आत्मारामः, सर्वं आत्मन्येव पश्यसि; यदा जरा-रजसा हृदि प्रवृद्धे, त्वं माम् अनुकम्पया पश्यसि, तद् एव मम परं दयारूपम्। मधुसूदन! तव वाक्यं मिथ्या न मन्ये; कन्यायाः प्रेम मातरि, क्वचिद् अन्यत्र वा, दृश्यते। पत्युः अपत्यवत्याः अपि, चित्तं पुनः पुनः अन्यत्र प्रवर्तते; बुद्धिमान् तादृशीं विश्वासहीनां न रक्षेत्, रक्षन् उभयं हान्यति।" भगवानुवाच—"पतिव्रते, राजकन्ये! वाचालोकनार्थं त्वया परिक्षिता; यद् यत् पृष्टं त्वया, यथा मया उक्तं, तत् एव सत्यम्। सुभगे! यानि यानि कामाः तव अभिलषितानि, यदि मयि अनन्यभक्तिः, ते सर्वे सिध्यन्ति; त्वं मम एकान्तिनी। निष्पापे! पतिस्नेहः, पतिव्रत्यं च तव प्रमाणीकृतम्; मम वाक्येन व्याकुलायाः अपि, तव मनः मत्तः न च्युतम्।" इति श्रीशुकः—एवं श्रीभगवता सान्त्विता रुक्मिणी, तद्वाक्यं लीलया उक्तमिति विज्ञाय, तस्य प्रियस्य परित्यागभयं त्यक्तवती। साभिमुखं भगवानं सस्मितं, मृदुस्निग्धदृष्ट्या, लज्जालुप्तवदना, प्रीत्या बभाषे।