हरिः ओम्। रुक्मिणीं तां रूप-श्री-सम्पदाम् एकमेव शरणं प्राप्तां, या स्वलीलया तदनुरूपं रूपं धारयन्ती तत्र स्थितासीत्, भगवान् हरिः सुमुदितः, कुचेलकुन्तलधरः, कुण्डलशोभितकर्णः, हारविभूषितग्रीवः, स्मितामृतमुखरः, सस्मितं तां विलोक्य प्रीत्या भाषितवान्। स भगवान् उक्तवान्—"हे राजकुमारी! त्वां भुवनपालकाः नृपाः, महाबलसम्पन्नाः, ऐश्वर्य-रूप-दान-बलयुक्ताः, इच्छन्ति स्म। तान् कामिनः नृपतिंजेत्यपरान्, शिशुपालादीन् गर्वितान्, त्वं तिरस्कृत्य, भ्रात्रा पित्रा च दत्ता। किं त्वं स्वसमं न वृणीत?" "सुन्दरभ्रुवि! नृपभयात् त्वं समुद्रं शरणं गता, महाबलान् रिपून् कृत्वा, राजासनं परित्यज्य। या स्त्री पुरुषं मार्गमज्ञं, लोकपथात् च्युतं, अनुगच्छति, सा दुःखमेव प्राप्नोति।" "वयं सदा दरिद्राः, दरिद्रेषु प्रियाः च; अतः, सुललिता, धनिन्यः स्त्रियः माम् न व्रण्वन्ति। विवाहः सख्यं च तुल्यैश्वर्य-वर्ण-बल-रूप-श्रीषु युक्तः; न तु उच्चैः नीचयोः।" "विदर्भराजकुमारी! एतदज्ञानात् त्वं माम्, गुणहीनं, व्यर्थप्रशंसितं परिव्राजकैः, वृणीत। तस्मात् त्वं स्वसमं क्षत्रवीरं समाश्रय, येन त्वं लोकेऽस्मिन् परत्र च श्रेयः प्राप्स्यसि।" "शिशुपालः, शाल्वः, जरासन्धः, दन्तवक्रः, अन्ये च नृपाः, सुललिते, मम रिपवः, तव च ज्येष्ठभ्राता रुक्मी तेषु अस्ति।" "साध्वी! त्वं मया अत्रानिता, ये नृपाः मदबलमदेनान्धाः, तेषां गर्वं हरितुं, साधूनां हिताय।" "सत्यं, अहं निरपेक्षः, न पत्न्याः, न पुत्रस्य, न सुखस्य कामयामि; आत्मतृप्तः, मम गार्हस्थ्यं दीपहीनयज्ञवत्।" एवं उक्त्वा भगवान् तुष्णीं बभूव, ताम् आत्मनः प्रियतमा, स्वात्मनोऽविभाज्यां दृष्ट्वा, तस्याः मानं च समाप्तवान्। एवं त्रैलोक्यनाथेन तादृशं कठोरं वचनं, या स्वप्रियात् कदापि न श्रुतम्, श्रुत्वा सा महाराज्ञी, भयाकुला, हृदयकम्पिता, दुःखसागरं प्रविष्टा, अश्रूण्यपातयत्। सा, रक्तनखरचितपदेन, भूमौ रेखां लिखन्ती, अञ्जनरञ्जितनयनजलैः सिक्तवदना, कुंकुमलेपितस्तनयुग्मा, शोकस्नाता, अधोमुखी, दुःखवेगात् कण्ठगद्गदया वाचा तस्थौ। असह्यशोकभयदुःखविह्वला सा, शिथिलकरात् कङ्कणं पतितम्, पवनाहतकेशराशिः, चेतनाहीनवत् भूमौ पतिता, कदलीव वाताहता। एतद्विलोक्य, कृष्णः, प्रियाप्रेमबद्धः, तस्याः गाढाभिप्रायं न जानन्, करुणया संविग्नचित्तः अभवत्। शय्यायाः शीघ्रं अवतीर्य, चतुर्भुजः भगवान् तां उत्तोल्य, केशपाशं संयम्य, कमलहस्तेन वदनं सममार्जयत्। अश्रूणि चाक्षुषी, शोकसिक्तौ च स्तनयुग्मे, समुन्मार्ज्य, तां केवलं स्वपतिं प्रपन्नां, बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, परिष्वज्य, सान्त्वनं चकार। स च, शान्तिसंवेदनकुशलः, तस्याः प्रियतमे दुःखितायाः, मानहास्यवशात् मोहिता, तस्याः अनर्हायाः दुःखस्य, साधूनां शरण्यः, भगवान् तां सान्त्वयामास। स भगवान् उक्तवान्—"मा रोषं कुरु विदर्भराजकुमारी! जानामि त्वं मयि परायणाऽसि। तव वचनं श्रोतुम् इच्छन्, हास्येनाहम् एवं कृतवान्, सुमध्यमे।" "तव वदनं द्रष्टुम् इच्छामि, प्रेमविह्वलाधरकम्पं, लालितालोकं रक्ताक्षि, भ्रुकुटीभङ्गसुन्दरं च।" "गृहस्थानां, भीरु-सुमध्ये, प्रियया सह हास्यालापः एव गार्हस्थ्यस्य परमं फलम्।" एवं श्रीभगवता सान्त्विता, सा रुक्मिणी तद्वचनं हास्यरूपं विज्ञाय, प्रियविरहभयं विसृज्य, प्रशान्तचित्ता बभूव। सा, भगवान् मुखं निरीक्ष्य, सौम्यया स्निग्धया च दृष्ट्या, लज्जास्मितमधुरया वाचा, भरतवंशसम्भवाय वदति स्म— "सत्यं, पद्मनाभ, यदुक्तं त्वया। अहं हीनगुणा, मूढा च, कथं तव, सर्वसम्पदां नाथस्य, स्वात्मरमस्य, योग्या स्याम्?" "महाबाहो! त्वं सर्वगुणान्तर्यामि, तेषु तु न संगतः, यथा सागरः तरङ्गेषु; सदा इन्द्रियनिर्मुक्तः, भक्तानां कृते रूपधारी, राजहृदयान्धकारं नाशयसि।" "तव पादपद्ममार्गः, मुनिभिः सेवितः, पुरुषपशुभिः दुर्बोधः, भगवन्, तव कर्माणि लोकातीतानि; ये त्वां अनुयान्ति, ते एव तव मार्गं जानन्ति।" "त्वं वस्तुतः निरुपाधिकः, त्वत्तोऽन्यन्नास्ति; बलिनः अपि त्वां नमतः। असन्तुष्टकामैश्वर्यदृप्ताः त्वां न जानन्ति, प्रिय, किन्तु बलिनः अपि तव प्रियाः, त्वं च तेषां प्रियः।" "त्वं पुरुषार्थस्वरूपः, तेषां च फलदः; मनीषिणः त्वां वाञ्छन्ति, सर्वं त्यक्त्वा। तव संगः तेषां योग्यः, न तु स्त्रीपुरुषसुखदुःखासक्तानां।" "त्वं, येन कुपितमुनयः स्तुवन्ति, आत्मा चात्मदः च लोकानां, श्रुतं मया। तव भ्रुकुटिवेगेन कालानुग्रहात्, ब्रह्मा शङ्करादयः अपि स्वलाभं न लभन्ते; अन्येषां तु किमु वक्तव्यम्?" "गदानुज! तव वचनं शिथिलं स्यात्, किन्तु त्वं धनुषः शब्देन नृपान् व्यपाकरोः, मामपि हरसि, सिंह इव पशून्; तेषां भीत्या अहं समुद्रं शरणं गता।" "त्वां वाञ्छन्तः, पद्मनाभ, अम्बरीष-नहुष-गयादयः नृपश्रेष्ठाः, राज्यं परित्यज्य, वनं गताः; ये तु इह स्थिताः, ते तव पन्थानं किमर्थं न यान्ति?" "कः तव पादपद्मगन्धं, साधुभिरुक्तं, मोक्षदं, घ्रात्वा, अन्यं शरणं वाञ्छेत? मर्त्याः विषयान्धदृष्टयः, लक्ष्मीगृहं गुणनिधिं, तिरस्कुर्वन्ति।" "अहं त्वां जगन्नाथं यथोचितं पूजिता; त्वं हि इच्छानां दाता, इह च परत्र च। तव पादौ एव मे शरणं स्यात्, जन्मनि जन्मनि, त्वं हि सत्यं भक्तानां मिथ्याभयं नाशयन् आगच्छसि।" "अच्युत! येषां गृहेषु, तवोपदिष्टाः पुरुषाः, गर्दभ-गो-अश्व-मूषक-दासवत्; यदि तव चरितं, शिवब्रह्मसभासु गीतं, न श्रूयते, तेषां जीवने किम्?" "या मूढा स्त्री तव पादपद्मामृतं न घ्रातवती, सा प्रियं रक्षति, यस्य देहः त्वक्-रोम-नख-केशच्छन्नः, मांसास्थिरुधिरकृमिपूर्वकः, मलश्लेष्मपित्तवातपूरितः, मृतवत्।" "पद्मनाभ! तव पादयोः भक्तिरेव मे स्यात्; त्वं आत्मारामः, न कञ्चिद् भिन्नं पश्यसि। यदा जरावशात् रजोगुणो वृद्धिं यायात्, त्वं मां पश्यसि, तदेव परमं तव दया।" "मधुसूदन! तव वचनं मिथ्या न मन्ये। कन्यायाः प्रेम मातरि, क्वचित् अन्यस्मिन्स्थितम्।" "पतिसंयुक्तायाः अपि, चरित्रहीनायाः, मनः पुनः पुनः अन्यत्र प्रवर्तते। तादृशीं विश्वसनीयां स्त्रीं न पालयेत्; पालयन्, उभयतः नष्टः स्यात्।" इति।