ततः एकदा भगवती रुक्मिणी स्वसखीभ्यः युक्ता, रत्नमयदण्डयुक्तं चामरं गृह्य, भगवतः श्रीकृष्णस्य पूजनं कारयन्ती, तं सम्यक् वीयमानं चामरं विधाय, भगवतः सेवा अकुर्वत्। तस्याः पदैः रत्नमणिनूपुराणि मृदुं निनादं कुर्वन्ति स्म; हस्तयोः अङ्गुलीयकानि, कङ्कणानि, चामरः च शोभन्ते स्म। वस्त्रान्तरेण गुप्तयोः स्तनयोः कुम्कुमरञ्जितमुक्ताहारः तस्याः कण्ठे विराजितः; अनार्गल्येन मेखलया कटिदेशः शोभितः। सा भगवतः अच्युतस्य पार्श्वे दिव्यरूपा, सौभग्यलक्षणा, सम्पूर्णा शोभायाम्, विराजति स्म। तां रूपलावण्यसम्पदाम्, भगवत्याः अन्यत्र शरणं नास्ति इति दृष्ट्वा, या क्रीडया तदनुरूपं रूपं स्वीकृतवती, हरिः सन्तुष्टः, स्फुरितकुन्तलः, कुण्डलाभिः, दीप्तमालया, मधुरस्मितेन, स्नेहपूर्णेन वक्त्रेन, तस्यै प्रहसन्न् उवाच। भगवान् उवाच— हे राजकुमारी, त्वां भुवनपालाः राजा:—बलसम्पन्नाः, धनसम्पन्नाः, रूपसम्पन्नाः, उदाराः, वीर्यसम्पन्नाः—कामयन्ति स्म। तान् वरान् त्वं निन्दित्वा, शिशुपालादीन् गर्वितान् राजान् तिरस्कृत्य, भ्रात्रा पित्रा च दत्ताऽसि; किं कारणं, यत् त्वं स्वसम्पदः तुल्यं न वरयितुम् इच्छसि? हे सुन्दरभ्रू, राजानां भयात्, त्वं समुद्रं शरणं गत्वा, बलिनः शत्रून् कृत्वा, राजासनं त्यक्त्वा, शरणं अयासीत्। स्त्रियः येषां पथः अस्पष्टः, ये पुरुषाः लोकमार्गं त्यक्तवन्तः, ताः दुःखं प्राप्नुवन्ति। वयं सदा दरिद्राः, दरिद्रेषु च प्रियाः; अतः, हे तन्वङ्गि, धनसम्पन्नाः स्त्रियः माम् न वरयन्ति। विवाहः मैत्री च तेषां एव युक्ता, येषां धनं, जातिः, बलं, रूपं, प्रतिष्ठा च तुल्या; न तु उच्चस्थाने अधमस्थाने च। हे विदर्भकन्ये, एतद् न ज्ञात्वा, त्वं माम्—गुणहीनम्—भिक्षुकैः व्यर्थं स्तुतम्—वरयितुम् इच्छसि। अतः, त्वं वीर्यसम्पन्नं क्षत्रियं वरय, येन तव लोके परत्र च शुभफलम् प्राप्यते। शिशुपालः, शाल्वः, जरासन्धः, दन्तवक्त्रः, अन्ये च राजानः, हे तन्वोरु, मम शत्रवः; तव भ्राता रुक्मी अपि तेषु अस्ति। हे साध्वी, त्वं मया आनीता, येषां बलमदः गर्वः च, तेषां दर्पनाशाय, सत्पुरुषाणां हिताय, राजानां गौरवपरिक्षयाय। अहं तु न पत्नीं, न पुत्रं, न सुखं इच्छामि; आत्मन्येव तृप्तः, गृहः च मे अदीप्तयज्ञः। एवं वदित्वा भगवान् तस्याः प्रियां, आत्मनः अविभाज्यां, दृष्ट्वा, तस्याः गर्वं समाप्तवान्। तदा त्रिलोकनाथस्य तादृशं कठोरं वचनं, यत् पूर्वं न श्रुतं, श्रुत्वा, रुक्मिणी भयभीता, हृदयकम्पिता, अनवरतदुःखं प्राप्य, रुदन्ती, विषादे निमग्ना। तस्याः सुपुष्टपदं, रक्तनखदीप्तं, भूमौ रेखाकृतम्; तस्याः अश्रूणि अञ्जनरञ्जितानि; स्तनौ कुम्कुमेन लिप्तौ, शोकस्नातौ; सा नम्रशीर्षा, विषादेन कण्ठः स्तब्धः, स्थितवती। अतिसन्तापशोकभयैः मनः नष्टम्; हस्तात् कङ्कणं स्रुतम्; चामरः पतितः; देहः च, मनः विमूढम्, त्वरया मूर्च्छिता, वातहतकदलीव, केशः विक्षिप्तः। एतद् दृष्ट्वा, कृष्णः प्रियतया बध्दः, तस्याः गूढस्नेहं न जानन्, दयया समाक्रान्तः। शीघ्रं शय्यायाः अवतीर्य, चतुर्भुजः भगवान् ताम् उत्तोल्य, केशान् समारोप्य, तस्याः वदनं पद्महस्तेन पप्रक्ष्यत्। अश्रूणि नेत्रयोः, शोकस्नातौ स्तनौ, स्नेहबाहुना आलिङ्ग्य, तां केवलं स्वस्नेहपरां, सान्त्वयामास। भगवन्, सान्त्वनकुशलः, गर्वक्रीडया विमूढचित्तां, दुःखार्हां तां, धर्मिष्ठशरणं, दयया सान्त्वयामास। भगवान् उवाच— मा क्रुध्य विदर्भकन्ये; जानामि त्वं मयि स्नेहपूर्णा। तव वचनानि श्रोतुम् इच्छन्, क्रीडया एवं अचरम्, हे शुभे। तव वक्त्रं द्रष्टुम् इच्छन्, यत्र स्नेहपूर्णं कम्पितोष्ठम्, लोहितसमीक्षं, भ्रूविलासं च शोभते। गृहस्थस्य, हे भीरु, प्रियया क्रीडावाक्यैः कालविपणः एव श्रेष्ठः लाभः। शुकः उवाच— एवं भगवता सान्त्विता, रुक्मिणी तद्वचनं हास्यं मन्यते, तस्याः प्रियवियोगभयः त्यक्तम्। भगवतः मुखं वीक्ष्य, नरश्रेष्ठं वाक्यं उवाच, तस्याः दृष्टिः मृदु, स्नेहपूर्णा, लज्जास्मितं शोभते, हे भरतवंशज। रुक्मिणी उवाच— नूनं, हे पद्मनयन, यद् उक्तं तव सत्यम्। अहं अल्पगुणा, अज्ञा, कथं तव तुल्या स्याम्, यः सर्वसंपदां स्वामी, आत्ममहिमा आस्वादयति। सर्वगुणेषु स्थितः, तेषु अप्रसक्तः, समुद्रः इव तरङ्गेषु; सदा इन्द्रियातीतः, भक्तानां कृते रूपं धृत्वा, राज्ञां हृदयं घोरतमसः नाशयति। तव पद्मपथः, मुनिभिः आस्वादितः, मनुष्यपशुभ्यः दुरवगाहः; कारणं, तव कर्माणि लोकातीतानि; केवलं तव अनुयायिनः तव मार्गं जानन्ति। नूनं त्वं निरुपाधिः, यतः तवातिरिक्तं नास्ति; बलिनः अपि तव दत्तानि; ये लोभमोहसम्पदाभिः अन्धिताः, तव न जानन्ति, हे प्रिय; किन्तु बलिनः अपि तव प्रियाः, त्वं तेषां प्रियः। त्वं सर्वपुरुषार्थस्वरूपः, तेषां फलस्वरूपः; ज्ञानी त्वां इच्छन्ति, सर्वं त्यक्त्वा; तव संगः तेषां युक्तः, न तु येषां मनः स्त्रीपुरुषसुखदुःखेषु मग्नम्। त्वं महर्षिभिः क्रोधत्यागिनः स्तुतः, विश्वस्य आत्मा, आत्मदः; यदा तव भ्रूविलासः कालशक्तिं सूचयति, ब्रह्मा शिवः अपि तव प्रसादं ह्रासयन्ति; अन्येषां कथं? हे गदाग्रज, तव वचनं स्थूलं इव, किन्तु धनुष्प्रणादेन राजान् व्यपनीय, मां गृहीत्वा, सिंहः इव स्वभागं यथा; तेषां भयात्, समुद्रं शरणं गत्वा। त्वं इच्छन्, पद्मनयन, अम्बरीष, नहुष, गयादयः राजानः राज्यं त्यक्त्वा, वनं गताः; ये तु इह स्थिताः, किम् तव मार्गं न अनुसरन्ति? यः तव पद्मपद्मगन्धं, साधुभिः कथितम्, मोक्षदं, शृणोति, अन्यत्र आश्रयम् इच्छेत्? मनुष्यः, विषयैः अन्धितदृष्टिः, लक्ष्मीपदं, गुणनिधिं, तिरस्कृत्य, अन्यत्र गच्छति। अहं त्वां, विश्वेश्वरं, यथायोग्यं पूजितवती; त्वं सर्वकामदः; तव पद्मपादौ मे नित्यं शरणं भवतु, जन्ममृत्युचक्रे भ्रमन्त्या; त्वं पूजितः, मिथ्यात्वात् विमोचनं ददाति। हे अच्युत, स्त्रीगृहेषु, ये पुरुषाः त्वया शिक्षिताः, ते गधा, गावः, अश्वाः, मृगाः, दासाः इव; यदि तव कथाः, शिवब्रह्मसभासु गीताः, तेषां न शृणोति, तेषां जीवने किं प्रयोजनम्? या मूढा स्त्री, तव पद्मपद्मसुधां न गन्धयति, सा प्रियं धृत्वा, यः त्वचा, केश, नख, रोम, मांस, अस्थि, रक्त, कृमि, मल, कफ, पित्त, वातेन पूर्णः, जीवन्मृतं इव, रक्षति। हे पद्मनयन, तव पद्मपादयोः भक्ति मे अस्तु; त्वं आत्मतुष्टः, सर्वं एकं पश्यसि; यदा जरावशात् रजोगुणः वर्धते, त्वं मां पश्यसि, तद् एव तव परमं दया।