श्वेतशुक्तिसदृशे महाविशाले शय्योपरी, जगन्नाथस्य प्रियपतिं साक्षात् भगवन्तं सुखासीनं साक्षिणं श्रीरुक्मिणी साविधेय्यं सेवमाना आसीत्। सखीहस्तात् मणिमयदण्डयुक्तं चामरं स्वीकृत्य, देवी श्रीरुक्मिणी भगवन्तं सम्यक् समूर्च्छयन्, भक्त्या च पूजनं कृत्वा, तं पवनं चकार। तस्या रत्ननूपुरमणिजलनिःस्वनैः सशब्दं चरणयोर्युगलं, अङ्गुलीयककङ्कणचामरधरश्च हस्तयोः शोभमानौ, वस्त्रान्तर्निहितस्तनयोरधस्तात् कुम्कुमरागेण रक्तमाला, अमूल्यरत्नमेखलया कट्यां परितः शोभिता, अच्युतस्य पार्श्वे परमद्युता बभूव। तां श्रीमद्रूपां, सौभाग्यस्वरूपिणीं, अनन्यशरणां, स्वमायया भगवत्सदृशीं रूपं धारयन्तीं दृष्ट्वा, हरिः प्रसन्नः, सस्मितः, सव्यङ्कुरलोलालककुण्डलमणिमालाविलसद्वदनः, अमृतस्मितमधुरवदनः स्वप्रीतां वदनं प्रत्यभाषत्। स भगवानुवाच— हे राजकुमारी, त्वां लोकेश्वराः राजानः, महाबलसम्पन्नाः, धनवैभवसौन्दर्यदानवीर्यशालिनः, सर्वे इच्छन्ति स्म। तान् त्वं सर्वान् उत्सृज्य, शिशुपालादीन् दर्पयुक्तान् राजान् अवमृत्य, भ्रातृपितृभ्यां दत्तां त्वं, किंस्वित् स्वसमं न ववृथे? सुन्दरभ्रुवि, राजानां भीत्या त्वं समुद्रं शरणं गता, महाबलान् द्विषतः कृत्वा, राजासनानि च परित्यज्य। स्त्रियः खलु येषां पतयः अनवगाह्यमार्गाः, ये संसारमार्गं परित्यज्य, तेषां अनुगमने दुःखमेव लभ्यते। वयं सदा दरिद्राः, दरिद्रजनप्रियाश्च; अतः, सुलक्षणे, धन्या स्त्रियः मां न ववृते। विवाहः सख्यं च तुल्यधनकुलबलरूपशीलैः एव युक्तम्; न कदापि श्रेष्ठाधमयोः। हे विदर्भकन्ये, त्वं एतदविज्ञाय, गुणहीनं माम्, व्यर्थकीर्तिं परिव्राजकैः स्तूयमानं, ववृथे। अतः त्वं स्वसमं कश्चिद्राजपुत्रं वीरं विवृणु, येन लोकेऽस्मिन्परे च श्रेयः लभसे। शिशुपालः शाल्वः जरासन्धः दन्तवक्त्रः चान्ये च राजानः, सुलोचने, मम द्विषः; भ्राता च तव रुक्मी तेषु एव। सुभगे, त्वं मया आनयिता, तेषां मदबलमदान्धानां राज्ञां गर्वपराभवं कर्तुं, साधूनां हितार्थं च। अहं तु नित्यमुदासीनः, न पत्नीकामो न पुत्रकामः न सुखकामः; आत्मनि एव पूर्णः, गृहस्थाश्रमः च मे दीपहीनयज्ञवत्। एवमुक्त्वा भगवान्, तामनपायिनीं स्वप्रियां दृष्ट्वा, तस्याः मानं क्षिपन्, तुष्णीं बभूव। एवं त्रैलोक्यनाथेन अप्राकृतकटुवाक्यैः, या स्वप्रियात् कदापि अनश्रुतपूर्वैः, सा महाराज्ञी, भीता, सन्तप्तहृदया, अनन्तदुःखेन व्याकुला, अश्रूणि मुञ्चन्ती, विषण्णा बभूव। सा रुचिरपादेन, रक्तनखरागशोभिना, भूमौ रेखां लेखयन्ती, अञ्जनारुणनयनजलैः अश्रुभिः स्तनौ कुम्कुमलिप्तौ स्नापयन्ती, शिरसा विनम्रा, तिव्रशोकगद्गदया गिरा स्थितवती। अतिविषमशोकभीतिसन्तापविह्वला, श्लथहस्तात् कङ्कणं पतितम्, चामरं भूमौ पतितम्, सशरीरा मनसा च विमूढा, सहसा मूर्च्छिता, वायुविद्धकदलीद्रुमवत्पतिता, केशा विक्षिप्ता बभूव। एतद्विलोक्य, कृष्णः, प्रियाप्रेम्णा बध्दः, तस्या गाढानुरागं न जानन्, कृपया सम्प्रेरितः। शय्यायाः शीघ्रं अवतीर्य, चतुर्भुजः प्रभुः तां उत्थाप्य, केशान् सम्यक् सञ्चित्य, पद्महस्तेन मुखं मृदुलम् अमार्जयत्। नेत्रयोः अश्रूणि, शोकसिक्तौ स्तनौ च, स्वबाहुना आलिङ्ग्य, तां केवलं स्वपतिसंनिष्ठां, समाश्वासयत्। सान्त्वनकुशलः प्रभुः, करुणया सान्त्वयन्, मानविनोदविह्वलां ताम्, अयथार्हदुःखां, साधुनां शरणं भगवान्, सान्त्वयामास। भगवानुवाच— मा कुप्य, हे विदर्भकन्ये! अहं ते भक्तिं जानामि। तव वचनानि श्रोतुम् इच्छन्, विनोदेनैव एवं कृतवान् अस्मि, सुभगे। तव वदनं द्रष्टुम्, प्रेमोत्कण्ठिताधरकम्पं, कपोलपलाशारुणं, भ्रुकुटीविलासमण्डितं, द्रष्टुं मम अभिलाषः। गृहीणां तु, सुमध्यमे, गृहारम्भे प्रियया सह हास्यविनोदसंवादः परमं लाभः स्मृतः। शुक उवाच— एवं भगवता सान्त्विता, राजन्, रुक्मिणी तु तद्वचनं विनोदमात्रं विज्ञाय, परित्यक्तपरित्यागभीता बभूव। सान्त्वनानन्तरं, सप्रेममृदुलदृष्ट्या, लज्जास्मितमधुरवदना, भगवानं पुरुषश्रेष्ठं, सुभगा, वाक्यं बभाषे— रुक्मिण्युवाच— सत्यमुक्तं त्वया, पद्मनाभ! अहं तु गुणहीना, मूढा, कथं तव, सर्वसम्पदां पतिं, आत्मसुखनिरतं, योग्यां पत्नीं भवामि? सत्यं, महाबाहो, सर्वगुणेषु स्थितोऽपि त्वं, तेषु अलिप्तः, यथा सिन्धुः तरङ्गेषु अधः स्थितः। नित्यं इन्द्रियनिर्मुक्तः, भक्तजनानां कृते रूपाणि धारयसि, राजहृदयान्धकारं विदारयन्। तव पदाम्बुजमार्गः, मुनिभिः सेव्यमानः, खलु दुर्गमः मनुष्यपश्वादिभिः; तव कर्माणि अलौकिकानि, केवलं त्वदनुगाः एव तानि जानन्ति। त्वमेव निःस्वः, अन्यत् किंचित् नास्ति; सर्वेऽपि बलिनः त्वां करैः नमन्ति। येषां तृष्णालुब्धधनदर्पेण चक्षूषि मूढानि, ते त्वां न जानन्ति; तथापि बलिनः त्वयि प्रियाः, त्वमपि तेषु प्रियोऽसि। त्वं सर्वपुरुषार्थस्वरूपः, तेषां च फलदः; ये त्वां प्रार्थयन्ति, ते सर्वं त्यजन्ति। तव संगः तेषां योग्यः, येषां पुरुषस्त्रीसुखदुःखेषु आसक्तिः नास्ति। त्वां मुनयः क्रोधं परित्यज्य, गुणगणैः कीर्तयन्ति; त्वं आत्मा, आत्मदः, लोकानां; तव भ्रुकुटिविलासेन, ब्रह्मा रुद्रौ अपि स्वलाभात् च्युतौ; अन्येषां किमु वक्तव्यम्? हे गदाग्रज, तव वाक्यं यदि मन्दं, तथापि त्वं धनुषः शब्देन राज्ञः विहाय मामानीयः, यथा सिंहः पशुषु स्वं भागं गृह्णाति; तेषां भीत्या अहं समुद्रं शरणं गता। त्वां कामयन्तः, पद्मनाभ, अम्बरीषनहुषगयादयः राजर्षयः राज्यं परित्यज्य वनं गताः; येऽत्र स्थिताः, ते तव पन्थानं किमर्थं न गच्छन्ति? कः तव पदाम्बुजगन्धं, साधुभिः कीर्तितं, जनानां मोक्षदं, शमित्वा, अन्यं शरणं व्रजेत्? येषां मन्युः कामः चक्षुषः आवृत्य, लक्ष्मीसदनं, गुणनिधिं, न जानन्ति। अहं त्वां, सर्वलोकनाथं, यथोचितं पूजिता; त्वं इच्छानां फलदः; तव पादौ एव मम जन्मनि जन्मनि शरणं भूयाताम्; त्वां ये पूजयन्ति, तेषां त्वं मिथ्याभयं हरसि। अच्युत, स्त्रीणां गृहेषु, ये पुरुषास्त्वया शिक्षिताः, ते गर्दभगोमहिषमर्कटदाससमानाः; यदि तव चरितानि, यानि शिवब्रह्मसभासु गायन्ति, तेषां कर्णयोः न पतन्ति, तर्हि तेषां जीवितं व्यर्थम्। या स्त्री तव पदाम्बुजरसगन्धं नास्वाद्य, स्वप्रीयं नरं, यः त्वक्पलरोमणखयुक्तं, मांसास्थिरुधिरकृमिविट्पित्तवातपूरितं, जीवच्छवमिव, सेवते, सा नारी मूढा। एवं श्रीभगवतः सान्निध्ये, श्रीरुक्मिणी भगवता सम्यक् सान्त्विता, पुनः आत्मनः प्रियवियोगभीतिं परित्यज्य, स्नेहपूर्णया दृष्ट्या, लज्जास्मितमधुरवदना, भगवानं पुरुषश्रेष्ठं सान्त्वनपूर्वकं प्रत्युवाच।