तदा तस्याः अन्तःपुरे, यत्र मुक्तामालया शोभितं भूषणं लम्बमानम्, रत्नदीपैः प्रकाशितं च, चित्रविस्तीर्णं छत्रं विराजते स्म। तत्र मालतीकुसुममालाभिः, नवपुष्पैश्च, भ्रमरगुञ्जितैः सह, शुद्धचन्द्रप्रभया जालकद्वारैः प्रविष्टया सह सर्वं सदनं शोभायामास। पारिजातवाटिकासुगन्धिवातैः, सुरम्योपवनैः, अगुरुधूपरजसा च जालकविवरैः निस्सरता सह तद् अन्तःपुरं सुरभितमासीत्। तत्र, शुभ्रशय्यायां, क्षीरफेनसमानशुक्लायां, सा देवी जगन्नाथं स्वपतिमुपचचार, यः सुखोपविष्टः आसीत्। सखीहस्तात् मणिमयदण्डयुक्तं चामरं गृहित्वा, सा लक्ष्मीरूपिणी भगवन्तं सम्यक् सेवयामास। तस्याः पदनूपुरमणिनिःस्वनैः शीघ्रगमनेषु, हस्तयोः मुद्रिकाभिः, कङ्कणैः, चामरेण च शोभितयोः, वस्त्रान्तर्निहितस्तनकुम्भकान्तिसिन्दूररागेण हारः रक्तिमीकृतः, अनर्घ्यकाञ्चनमेखलया च कटिसमुद्धृतया, सा श्रीरुक्मिणी अच्युतस्य पार्श्वे दीप्यमाना बभूव। तां रूपलावण्यसम्पदां, अन्याश्रयनिरपेक्षां, स्वलीलया तदनुरूपरूपधारिणीं दृष्ट्वा, हरिः प्रीतमनाः, सस्मितः, कुञ्चितकुन्तलैः, मकरकुण्डलैः, स्फुरन्मणिहारेण, अमृतस्मितवदनः, तामिदं वचः प्राह। भगवानुवाच— हे राजकन्ये! त्वां लोकेशाः, महाबलसम्पन्नाः, धनवत्यः, रूपवन्तः, उदाराः, महाबलिनः, पत्नीत्वे स्पृहयन्तः आसन्। तान् पतिप्रार्थिनः, शिशुपालादीन् गर्वितान् राजानः, त्वं अवमृत्य, भ्रात्रा पित्रा च दत्ता, स्वयमेव तुल्यं न वव्रे किमर्थम्? सुकेशिनि! राजानां भीत्या, त्वं बलिनः शत्रून् कृत्वा, राजासनं परित्यज्य, समुद्रं शरणं गता। स्त्रियः येषां मार्गो न सुस्पष्टः, ये संसारमार्गं परित्यज्य पुरुषाननुसरन्ति, ताः साधारणं दुःखमाप्नुवन्ति। वयं सदा दरिद्राः, दरिद्रेषु च प्रियतमा; अतः धनिन्यः स्त्रियः मां न वृषयन्ति। विवाहः सख्यम् च तुल्यैः एव शोभनं—धनजन्मबलरूपश्रीप्रतिष्ठासु—न कदापि उच्चनिचयोः। हे विदर्भराजकन्ये! इदं न जानन्त्या त्वया गुणहीनं माम्, व्यर्थं वन्द्यम्, परिव्राजकैः, वृतम्। तस्मात् त्वं वीर्यशालिनं क्षत्रियं पतिं वृषस्व, येन लोकेऽमुत्र च श्रेयः लप्स्यसे। शिशुपालः, शाल्वः, जरासन्धः, दन्तवक्रः चान्ये च राजानः, हे सुभ्रु! मम शत्रवः; तव च भ्राता रुक्मी तेषु अस्ति। त्वां अहं तेषां मदमत्तानां, बलवद्गर्वदर्पहरणाय, साधूनां हिताय, आनयम्। अहं तु न पत्नीं, न पुत्रान्, न सुखं कामये; आत्मारामः, मम गृहमपि अग्निहोत्रवत् अदीप्तमेव। शुक उवाच— एवं उक्त्वा भगवान्, तां स्वप्रियामात्मसंयुक्तां दृष्ट्वा, तस्याः मानं नाशयन्, तुष्णीं बभूव। तदा त्रिलोकनाथस्य तादृशं कठोरं वचनं, यत् पूर्वं न श्रुतं प्रियात्, श्रुत्वा सा रुक्मिणी, भीता, हृदयकम्पिता, घोरं शोकसागरं पतिता, रोदनं चकार। सा रक्तपादाङ्गुलिनखरुचिरपदया भूमौ लीलया रेखाः कृत्वा, अश्रुभिः अञ्जनरञ्जितैः, सिन्दूरलेपितस्तनयुग्मयोः, शोकक्लिन्नमूर्ध्नी, गाढशोकगद्गदस्वरा, स्थित्वा। अतिप्रबलशोकभीतिदुःखवशात्, स्रस्तकङ्कणहस्ता, पतितचामरवता, मूर्च्छिता, मन्दारवृक्षवत्, वेपमानकचसंघटा, क्षणेन भूमौ न्यपतत्। तां तथा भग्नां दृष्ट्वा, कृष्णः प्रियाप्रेम्णा बद्धः, तस्याः गाढानुरागं न जानन्न्, कृपया सम्प्रेरितः। शीघ्रं शय्यायाः समुत्थाय, चतुर्भुजः प्रभुः, तां उत्तोल्य, केशेषु संगृह्य, करकमलैः मुखं प्रक्षालयामास। अश्रूणि चाक्षुषी, शोकक्लिन्नस्तनयुग्मे च, आलिङ्ग्य बाहुभ्यां, तां केवलं स्वपतिमेव भजमानां, परिष्वज्य। सान्त्वनकुशलः स भगवान्, तां प्रमत्तां मानहासकौतुकविह्वलचित्तां, दुःखार्हां न तु, साधूनां शरणं, तां दयया समाश्वासयत्। भगवानुवाच— मा क्रुधाः, हे विदर्भसुते! जानामि त्वं मय्येकभक्तिः। तव वाक्यं श्रोतुमिच्छन्, हास्येनाहं क्रीडितवान्, सुकेशिनि। तेजसा कम्पिताधरां, कोपवशात् कटाक्षरक्तलोचनां, भ्रुकुटीकुटिलदर्शनीयां, तव मुखमवलोकयितुम् इच्छन्। गृहेषु, हे भीरु सुकेशिनि, प्रियया सह हास्यकथासमागम एव श्रेयस्करः। शुक उवाच— एवं भगवान् सान्त्वितः, रुक्मिण्याः प्रियविरहोद्भूतभीतिर्निवृत्ता, तस्य वचनं विनोदमात्रमिति विज्ञाय। सौम्यया स्नेहपूर्णया दृष्ट्या, लज्जालुलितस्मितया, स भगवानं नरश्रेष्ठं, भरतश्रेष्ठ, ईक्षितुं प्रचक्रमे। रुक्मिण्युवाच— सत्यं भगवन्, यत् त्वया उक्तं; अहं गुणहीना, मूढा, त्वत्समान्या कुतः? त्वं सर्वसम्पदां स्वामी, स्वमहिमानन्दी। सत्यं, महाबाहो! सर्वगुणेषु स्थितोऽपि, निर्लिप्तः, यथा सागरः तरङ्गेषु; इन्द्रियवर्जितः, भक्तानां कृते रूपाणि धरसि, राजहृदयतिमिरनाशनः। तव पादपद्ममार्गः, मुनिभिः सेवनः, मनुष्यपशुभिः दुरवगमः; तव कर्माणि लोकातीतानि, तव पन्थाः केवलं त्वदनुगैः विज्ञायते। त्वं वस्तुतः निरुपाधिकः, त्वत्तः अन्यन्नास्ति; बलिनोऽपि त्वां भजन्ति; येषां तृष्णालुब्धधनानां चित्तं, ते त्वां न जानन्ति; बलिनः अपि त्वत्प्रियाः, त्वं च तेषां प्रियतमा। त्वं पुरुषार्थफलस्वरूपः; मनीषिणः त्वां प्राप्नुवन्तः, सर्वं त्यजन्ति; तव संगः तेषामेव युक्तः, न तु स्त्रीपुरुषसुखदुःखरमणानां। त्वं गुणात्मा, गुणदः, मुनिभिः क्रोधपरित्यक्तैः स्तुतः; तव भ्रुकुटिवेगेन ब्रह्मेशावपि स्वश्रियं नाशयन्ति, अन्येषां का कथा? हे गदार्भ! तव वचः शुष्कमिव, किन्तु त्वं धनुष्कण्ठनादेन राज्ञः अपाकरोः, मां च आनयः, यथा सिंहः पशून्; तेषां भीत्या अहं समुद्रं गता। त्वां लब्धुकामाः, हे पद्मलोचन! अम्बरीष, नहुष, गया इत्यादयः राजानः राज्यं परित्यज्य वनं गताः; येऽत्र तिष्ठन्ति, ते त्वत्पथं किमर्थं न गच्छन्ति? ये तव पादपद्मसौरभं, साधुभिः गीयमानं, मोक्षदं, एकवारं अपि जिघ्रन्ति, ते अन्यं शरणं किमिच्छेयुः? येषां लोकेषु स्त्रीपुरुषसुखदुःखासक्तचित्ताः, ते लक्ष्मीसदनं पुण्यनिधिं त्वां न वेदुः। एवं तद् अन्तःपुरे भगवान् श्रीकृष्णः रुक्मिण्या सह लीलया संवादं चकार, तयोः परस्परं प्रेम, विनोद, भक्तिसंवादः च दिव्यं सौन्दर्यं प्रकटयामास।