सः भगवान्, यः स्वक्रीडया जगत् सृजति, पालयति, संहरति च, स्वजनगोपाय यदुषु जातः, गवां रक्षार्थं अवतीर्णः। तस्य अन्तःपुरे, मुक्ताहारलम्बेना भूषिते, छत्ररत्नदीपैरलङ्कृते, मल्लिकामाल्यपुष्पवृन्दैः भ्रमरगुञ्जितैश्च शोभिते, शुद्धचन्द्रप्रभया जालकद्वारैः प्रविशद्भिः, पारिजातवाटिकागन्धवाहिभिर्वायुभिः सुरभिसम्पन्ने, उद्यानसमृद्धे, अगुरुधूपधूमैः जालकमार्गेण निष्क्रामद्भिः, सः विश्वनाथः उत्तमश्वेतशय्यायां, क्षीरफेनसमानायां, सुखोपविष्टः, स्वपत्नीं तत्र सेवयन्तीं अभवत्। तत्र, सखीहस्तात् मणिमयदण्डयुक्तं चामरं गृहीत्वा, देवी भगवानं समर्चयन्, चामरवातनं चकार। मणिकिङ्किणिकाजलनिनादैः पदैः, अङ्गुलीयकवलयचामरधारणहस्तया, वस्त्रान्तर्निहितस्तनकुङ्कुमरागलालितहारया, अनमोलनितम्बबन्धेन च विराजमाना, सा अच्युतस्य पार्श्वे स्फुरन्ती बभौ। तां सौन्दर्यश्रीसंपन्नां, अन्याश्रयशून्यां, स्वक्रीडया तद्रूपधारिणीं दृष्ट्वा, हरिः सन्तुष्टः, कुण्डलाघटितकुन्तलः, विमलहारलसद्वदनः, अमृतस्मितमधुराधरः, प्रहसन् इदं व्याजहार— "राजकन्ये! त्वां लोकपालाः, बलसम्पन्नधन्यरूपदायाबलैः युक्ताः, पत्नीत्वमिच्छन्तः। तान् सर्वान् त्वं त्यक्त्वा, शिशुपालादीन् दर्पयुक्तान् निन्दित्वा, भ्रात्रा पित्रा च दत्ता, किं त्वं तुल्यं न वृतवती? सुन्दरभ्रुवि! राजानां भीत्या, बलिनः शत्रून् कृत्वा, राजासनं परित्यज्य, समुद्रं शरणं गता। स्त्रियः, येषां पतयः अनिर्णीतमार्गाः, लोकमार्गपरित्यक्ताः, ताः दुःखमेव प्राप्नुवन्ति। वयं सदा दरिद्राः, दरिद्रेषु प्रियाः; अतः, धनिन्यः स्त्रियः मां न व्रजन्ति। विवाहः सख्यं च, तुल्यधनजातिबलरूपाश्रयेषु युज्यते; न कदापि उत्तमाधमयोः। विदर्भराजसुते! एतदज्ञानात् त्वं मां गुणहीनं, परिव्राजकैः व्यर्थं स्तुतं, वृतवती। अतः त्वं वीरं क्षत्रियं समं व्रज, येन त्वं लोकेऽस्मिन् परत्र च श्रेयः प्राप्स्यसि। शिशुपालः, शाल्वः, जरासन्धः, दन्तवक्रः, अन्ये च नृपाः, स्नेहनितम्बिनि! मयि द्वेष्टारः, तव च भ्राता वृद्धो रुक्मी तेषु गण्यते। सुश्रोणि! त्वं मया तत्र समानीयसे, येषां बलमदविमूढानां नृपाणां गर्वनाशाय, साधूनां हिताय। न हि अहं स्त्रीपुत्रकामः, न च सुखार्थी; आत्मतृप्तः, गृहं मे निष्प्रभं कर्मैव।" एवं उक्त्वा, भगवान् तस्याः प्रियां, आत्मनः अविनाभाविनीं दृष्ट्वा, तस्याः मानं समाप्तवान्। तदा, त्रैलोक्यनाथेन तादृशं कठोरं भाषितं, या स्वप्रियात् पूर्वं न श्रुतम्, सा देवी, भयकम्पितहृदया, अनन्तदुःखशोकसमाकुला, रुदती, गाढदुःखमग्ना, अवसन्ना बभूव। सा, रक्तपादाङ्गुलिनखज्योत्स्नया भूमौ रेखां कृत्वा, अञ्जनारुणजलनेत्रा, कुङ्कुमलिप्तस्तनयुग्मया, शोकजलसिक्तया, नतमस्तका, गाढदुःखगद्गदया वाचा तस्थौ। अतिदुःखशोकभीतिभिः चित्तविभ्रान्त्या, मृदुलया हस्तवलयस्य पतनम्, चामरस्य च पतनम्, विह्वलशरीरमना, सहसा मूर्च्छिता, वातहतकदलीव पतिता, केशविक्षिप्ता। एतत् दृष्ट्वा, कृष्णः, प्रियाया प्रेमबन्धनात्, तस्याः गाढप्रेमं अज्ञाय, दयया समाक्रान्तः। सः शीघ्रं शय्यायाः अवतीर्य, चतुर्भुजः, तां उत्तोल्य, केशान् संहृत्य, स्वपद्महस्तेन वदनं मार्जयामास। नेत्रयोः अश्रूणि, शोकसिक्तौ स्तनयुग्मं च प्रक्षालयन्, बाहुना आलिङ्ग्य, तां केवलं स्वपतिं शरणं कृतां समाश्वासयत्। सः, शोकविह्वलां तां, स्वक्रीडामानवशात् दुःखार्हां, साधूनां शरणं भगवान्, सान्त्वनविद्, कृपया सान्त्वयामास। भगवान् उवाच—"मा क्रुधाः, विदर्भराजकन्ये! जानामि त्वं मयि परायणासि। तव वचनानि श्रोतुम् इच्छन्, क्रीडया एवं कृतवान् अस्मि, सुश्रोणि। तव वदनं द्रष्टुम् इच्छन्, प्रेमकम्पिताधरं, तिर्यग्विलोचनारक्तं, भ्रुकुटीविलाससौन्दर्ययुक्तं। गृहीणां, सा-स्मिते सुन्दरि! प्रियया सह हास्यालापः परं लाभः।" एवं भगवता सान्त्विता, सा रुक्मिणी, तस्य वाक्यानि विनोदपूर्वकाणि इति विज्ञाय, स्वप्रियत्यागभीतः शोकं मुमोच। साऽथ भगवान् मुखं निरीक्ष्य, सौम्यया दृष्ट्या, लज्जास्मितसुमधुरया, पुरुषश्रेष्ठं प्रति वाक्यम् उवाच— "सत्यं, भगवन्, यदुक्तं त्वया। कथं हि अहम् अल्पगुणा, मूढा च, तवोपमां प्राप्नुयाम्? त्वं हि सर्वसमृद्धिपतिः, स्वमहिमास्वादनपरः। महाबाहो! त्वं सर्वगुणेषु स्थितोऽपि, तैः न स्पृश्यसे, इव वारिधिः तरङ्गैः। निरिन्द्रियः सदा, भक्तानां हिताय रूपाणि धारयसि, राजहृदयात् घनतमः अपाकरोषि। तव पादपथं, मुनिभिः सेवितं, दुरवगमं मानवानां पशूनां च, भगवन्; तव कर्माणि लोकातीतानि, त्वां अनुगच्छन्तः एव तानि जानन्ति। त्वं वस्तुतः निरुपाधिः, त्वत्तोऽन्यन्नास्ति; बलिनोऽपि त्वां नमन्ति। असन्तुष्टकामधनान्धाः त्वां न जानन्ति, प्रियतम; परन्तु महान्तः तव प्रिया, त्वं च तेषां प्रियः। त्वं पुरुषार्थस्वरूपः, तेषां च फलम्; त्वां वाञ्छन्तः मुनयः सर्वं त्यजन्ति। तव संगः तेषाम् उचितः, न तु स्त्रीपुरुषसुखदुःखेषु मग्नानाम्। त्वं, क्रोधपरित्यक्तैः मुनिभिः स्तुतमहिमा, आत्मा च आत्मदश्च लोकानाम्—एवं श्रुतम्। तव भ्रुकुटिसंकेतात् कालबलात्, ब्रह्मा शिवश्च अपि स्वलाभं नाशयतः; अन्येषां तु का कथा? गदाग्रज! तव वचनानि स्थूलानि इव; त्वं तु धनुषः शब्देन राज्ञः पलायितवान्, मां च हृतवान्, मृगेषु सिंह इव; तेषां भयात् अहं समुद्रं शरणं गता। त्वां वाञ्छन्तः, अम्बरीषनहुषगयादयः राजर्षयः, राज्यं परित्यज्य, वनं प्रविष्टाः; येऽत्र अवशिष्टाः, ते तव पन्थानं न अनुसरन्ति किम्?" एवं सा रुक्मिणी, भगवता सान्त्विता, तस्य प्रेमपूर्णवचांसि श्रुत्वा, स्वशोकभीतिं विसृज्य, सौम्यस्मितया, स्निग्धया दृष्ट्या, प्रियं प्रति मधुरं प्रत्युवाच।