एकदा भगवतः कृष्णस्य, निरवद्यस्य ताः स्त्रियः स्वस्वगृहेषु तिष्ठन्त्यः, तासां गृहेषु यथायोग्यं बहुविग्रहं धारयन् क्षणेनैव विवाहं चकार। स तु भगवाँस्तासां गृहेषु निवसन्, सामान्यगृहस्थवत् स्वपत्नीभिः सह स्वेच्छया रममाणः, सर्वसाधारणातिरिक्तः सर्वभेदातीतश्च बभूव। लक्ष्मीपतिं पतिम् अवाप्य, यस्य पन्थानं ब्रह्मादयोऽपि न जानन्ति, ताः स्त्रियः परममुदिताः सततं वर्धमानप्रेम्णा हर्षपूर्णाः स्मितैः कटाक्षैः सङ्गमेन विहारवाक्यैः लज्जया च तं भगवन्तं सेवाम् अकरोत्। तत्र शतशः दास्यः अपि भगवत: सेवायै समागताः, तं संप्रत्युद्गमनासनार्चनपादप्रक्षालनताम्बूलविश्रामवात्यानुलेपनमाल्यकुसुमकेशशयनस्नानदानादिभिः कर्मभिः सेवां चक्रुः। एवं दशमस्कन्धस्य 'पारिजातहरणं नरकवधश्च' इति एकोनषष्टितमः अध्यायः समाप्तः। ततो बदारायणिः कथयति—एकदा भीष्म्या भगवतः पतिं जगद्गुरुम् आत्मन: शय्योपविष्टं प्रमुदितमनसं स्वसुहृद्भिः सह चामरैः सेवयामास। स भगवान् लीलया जगत्सृजन्ति पालयति च संहरति च, स्वजनरक्षणाय यदुषु जातः। तस्य अन्तःपुरे मुक्ताहारलताभिः छत्ररत्नदीपैः शोभिते, मल्लिकाकुसुममाल्यैः भ्रमररवैः शुद्धचन्द्रप्रभया जालकान्तर्गता शोभा च सञ्जाता। पारिजातवनगन्धवाहिना समीरिते, उद्यानैः समृद्धे, अगुरुधूपगन्धेन जालकान्तर्गतेन च सुरभौ, क्षीरफेनशुक्लशय्यायाम् उत्तमायाम् उपविष्टं जगन्नाथं सा भीष्मिः सेवते स्म। रत्नदण्डचामरं सहचरीहस्तात् गृहीत्वा देवी तं भगवन्तं पूजयन्ती सम्यक् व्यजनम् अकरोत्। मृदुशिञ्जितमणिनूपुरध्वनिना पादेन, रत्नाङ्गुलीयककङ्कणचामरयुतकराभ्याम्, वस्त्रान्तर्गूढस्तनकुङ्कुमरागेण हारेण, अमूल्यकाञ्चनकटीबन्धेन च सा अच्युतस्य पार्श्वे सुषोभे। तां श्रीमद्रूपिणीं, सौभग्यलक्ष्मीं, स्वसदृशरूपधारिणीं, अनन्यशरणां दृष्ट्वा, हरिः प्रसन्नः सस्मितवदनः, कुण्डलहारशोभितः, अमृतस्मितमुखरागः ताम् इदं वचनं जगाद— "राज्ञः पृथिव्याः पालकाः, बलवत्यः धनधान्यसम्पन्नाः, सौन्दर्यदानवीर्ययुक्ताश्च त्वां कामयन्ते स्म। तान् सर्वान् उपेक्ष्य, शिशुपालादीन् गर्वितान् नृपान् तिरस्कृत्य, भ्रातृपितृभ्यां दत्तां त्वं, किं मां न समानं पतिं न चकारः? सुश्रोणि, राज्ञां भीत्या त्वं समुद्रं शरणं गता, बलिनः रिपून् कृत्वा, राजासनं परित्यज्य। स्त्रियः येषां पतिपन्था न सुस्पष्टः, ये च लोकमार्गं त्यजन्ति, ताः साधारणतया दुःखमेव प्राप्नुवन्ति। वयं सदा दरिद्राः, दरिद्रेषु च प्रियाः; अतः धनिन्यः स्त्रियः मां न वरण्ते। विवाहः सख्यं च तुल्यधनजातिवीर्यरूपशिल्पैः एव शोभते, न तु उच्छ्रितनिचेषु। विदर्भकन्ये, एतद् न विज्ञाय त्वं मां निर्गुणं, यदृच्छया ब्राह्मणैरपि स्तुतं, ववृथे। अतः त्वं तुल्यवीर्यं क्षत्रियं पतिं वरणीयं, येन लोकेऽस्मिन् परत्र च श्रेयः प्राप्स्यसि। शिशुपालः शाल्वो जरासन्धो दन्तवक्त्रश्च, अन्ये च नृपाः, सुश्रोणि, मम शत्रवः, तव च भ्राता वृद्धो रुक्मी तेषु स्थितः। सुश्रोणि, त्वां मया आनयित्वा तेषां राज्ञां मदमत्तानां दर्पहरणाय, साधूनां हिताय, गर्वनाशाय च। अहं तु नितरां निरपेक्षः, न पत्नीसुतकामः, आत्मन्येव तृप्तः, मम गार्हस्थ्यं तु निष्प्रभयज्ञवत्।" एवं भगवता उक्त्वा, स तां प्रियाम्, आत्मनः अविनाभाविनीं दृष्ट्वा, तस्याः मानं च समाप्तवान्। ततो जगत्त्रयेश्वरस्य तादृशं कठोरं वचनं, या पूर्वं न श्रुतमस्मात् प्रियात्, श्रुत्वा सा रुक्मिणी भयत्रस्तहृदया, गाढदुःखेन विषण्णा, अश्रूणि मुञ्चन्ती, शोकसागरं प्रविवेश। सा रुक्मिणी, पादेनारुणनखच्छायायुक्तेन भूमौ रेखां कृत्वा, अञ्जनलेपनैः अश्रुभिः, कुंकुमलिप्तस्तनयुग्मं अश्रुप्लावितं कृत्वा, शिरसा नतम्, गाढशोकगद्गदया गिरा तस्थौ। दुःखसहनाभिभूतचेतसा, भयशोकग्रस्तया, मृदुलहस्तात् कङ्कणं पतितम्, चामरं भूमौ पतितम्, शरीरं च भ्रमितचेतसा, सा वेपमानाङ्गी, वातहतकदलीव, मूर्च्छिता, केशावृताङ्गी चापतत्। तां दृष्ट्वा, कृष्णः प्रियतमानुरागबद्धः, गूढप्रीतिं न जानन्, करुणया समाविष्टः। शय्यायाः शीघ्रं अवतीर्य, चतुर्भुजो भगवान् तां समुत्थाप्य, केशसंयम्य, स्वपद्महस्तेन मुखं प्रक्षालयामास। अश्रूणि चक्षुषोः, दुःखप्लाविते स्तनयुग्मे च प्रक्षाल्य, बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, तां केवलं तस्मै समर्पितां रुक्मिणीं समाश्वासयत्। सांत्वनकुशलः स भगवान्, तां दुःखार्तां करुणया सान्त्वयामास; मानहास्यवशात् विमूढचित्तां ताम्, न तु दुःखार्हां, साधूनां शरणं भगवान् समाश्वासयत्। भगवान् उवाच—"मा क्रुधाः, विदर्भराजसुते, त्वं हि मयि भक्तिमतीति जानामि। तव वचः श्रोतुम् इच्छन्, क्रीडया मया एषा लीला कृताऽभूत्। तव वदनं द्रष्टुम् इच्छामि, प्रेमार्द्रस्पन्दनाधरं, रक्तपक्ष्म कटाक्षं, भ्रूभङ्गरम्यं च। गार्हस्थ्यानां, भीरु, प्रियया सह हास्यविलासः एव परमं फलम्।" एवं भगवता सान्त्विता रुक्मिणी, तद्वचनं हास्यपूर्वकं विज्ञाय, प्रियत्यानपगमभीतिं त्यक्तवती। सा रुक्मिणी, भगवान् मुखं निरीक्ष्य, मृदुस्मितवदना, लज्जारम्यया दृष्ट्या, प्रियं पुरुषश्रेष्ठं वाक्यम् अवोचत्— "नूनं भगवन्, यन्मया उक्तं तत् सत्यं; अहं तु स्वल्पगुणा, अजना, तव योग्यां न कदापि, त्वं सर्वसमृद्ध्याधिपः, स्वमहिमनि रमसे। महाबाहो, त्वं सर्वगुणेषु स्थितः, तैः तु न स्पृशसि, यथा सागरः तरङ्गैरपि न स्पृश्यते; सदा इन्द्रियनिर्मुक्तः, भक्तानां कृते रूपाणि धारयसि, राज्ञां हृदयस्थतमः प्रबोधयन्।" एवं भगवतः श्रीकृष्णस्य कौशलपूर्णं गृहस्थधर्मचरित्रं, रुक्मिण्याः च भक्तिपूर्वकं प्रेम, तयोः मधुरसंसर्गं च, शृण्वन् भक्तः परमां तृप्तिं लभते।