यः केवलं कोपार्द्रनयनाङ्गसंक्षिप्तेन विलोकनेन समुद्रं कम्पितवान्, येन मार्गः प्रदर्शितः, सेतुश्च निर्मितः, लङ्कायाश्च कीर्तिः प्रकाशिताभवत्, राक्षसानां शिरांसि च बाणैर्विदारितानि भूमौ पतितानि—एवं यस्य प्रभवः, तं भगवान् अच्युतं देवकीसुतं, वानरराजः जाम्बवान् सम्यक् विज्ञाय, राजन्, प्रणम्य प्रार्थितवान्। ततः कमललोचनः कृष्णः, करस्पर्शेन तं समाश्वास्य, मेघगम्भीरया वाचा, भक्तवत्सलः स्वभक्तं जाम्बवन्तं सान्त्वयन् इदं उवाच—"रत्नस्य हेतोः, हे वानरराज, अहं तव गुहां प्राप्तः, मिथ्या आरोपितदोषस्य शुद्ध्यर्थं, एतेनैव रत्नेन।" एवं सम्बोधितः स जाम्बवान्, हर्षपरिपूर्णः, स्वकन्यां जाम्बवतीं रत्नं च भगवते कृष्णाय समर्पितवान्, तस्य पूजनाय। यदा जनाः शौरिं गुहां प्रविष्टं दृष्ट्वा बहुदिनानि न निष्क्रान्तं पश्यन्ति स्म, तदा द्वादशदिनानि दुःखेन तिष्ठन्तः, पश्चात् नगरं प्रत्यागच्छन्। कृष्णस्य गुहात् अनिर्गमनं श्रुत्वा, देवकी महाराज्ञी रुक्मिण्या सह, वसुदेवः, सख्यः, बान्धवाश्च, सर्वे शोकसंतप्ताः अभवन्। द्वारकावासिनः दुःखार्ताः सत्राजितं निन्दन्तः, कृष्णस्य वार्तां प्राप्नुवन्तुं चन्द्रभागां दुर्गां देवीं शरणं जग्मुः। तेषां देवीपूजनस्य कृते, देवी तान् आशीर्वचनेन उपदिश्य, हरिः स्वकार्यसिद्ध्यर्थं पत्न्या सह प्रकटितः, हर्षं वितन्वन्। हृषीकेशं रत्नेन विराजमानं भार्यया सह मृत्योरिव पुनरागतं दृष्ट्वा, सर्वे महानन्देन पूर्णाः अभवन्। ततः राजसभायाम् उपस्थितं सत्राजितं समाहूय, भगवान् तस्य रत्नप्राप्तेः वृत्तान्तं निवेद्य, तत् रत्नं तस्मै प्रत्यर्पितवान्। सत्राजितः महतीं लज्जां प्राप्य, रत्नं गृह्य, शिरः कृत्वा स्वगृहं प्रत्यगात्, स्वकृतदोषदुःखेन संतप्तः। दुःखविषण्णचित्तः सत्राजितः चिन्तयामास—"कथं पापात् शुद्धिं प्राप्नुयाम्? कथं वा अच्युतः मयि तुष्टः स्यात्?" "किं कुर्वेयं येन लोका मां धर्मिष्ठं मन्येरन्, न च मां लघु, मूढ, धनलोभिनं च निन्देयुः?" "स्वकन्यां रत्नमयीं स्त्रीरत्नवत्, रत्नं च तस्मै दास्यामि; अनेनैव तुष्टिः स्यान्नान्यथा।" एवं निश्चित्य, सत्राजितः स्वकन्यां सत्यम् रत्नं च स्वहस्तेन कृष्णाय समर्पितवान्। भगवान् तां सत्यम्, या स्वगुणरूपशौर्यैः सर्वेषां प्रार्थिता, विधिवत् विवाहं कृतवान्। भगवान् उवाच—"न वयं रत्नं गृह्णीमः, हे राजन्; तव, देवभक्तस्य, तिष्ठतु, अस्य लाभं वयं भजेमहि।" शुक उवाच—एकदा भगवान् सानुयायिः युयुधानादिभिः इन्द्रप्रस्थं पाण्डवान् द्रष्टुं जगाम। मुकुन्दं सर्वेश्वरं समागतं दृष्ट्वा, पाण्डुपुत्राः वीराः सहसा उत्तस्थुः, जीवनमिव पुनः प्राप्ताः। अच्युतं परिष्वज्य, तस्याङ्गसंस्पर्शेन सर्वदुःखविमुक्ताः, तं स्नेहमुदितं स्मिताननं वीक्ष्य हृष्टाः अभवन्। युधिष्ठिरभीमयोः पादौ वन्द्य, अर्जुनं परिष्वज्य, तेन सहान्यौ च तौ तौ पूजितौ। कृष्णा, नववधूः, किञ्चित् लज्जिता, अग्र्ये आसने स्थितं कृष्णं सस्नेहमभिवाद्य उपविवेश। तद्वत् सात्यकिः अपि पाण्डवैः सत्कार्य पूजितः, स्वासने उपाविशत्, अन्ये च मानिताः समीपे आसन्। सः कुन्तीमुपेत्य, प्रणम्य, तया स्नेहविपुलदृष्ट्या समालिङ्गितः, तस्या आश्वासं, स्नुषाणां, स्वसुः, सर्वबान्धवानां च कुशलं पप्रच्छ। सा, बहुविपत्तिस्मरणात्, तदनन्तरं आत्मदर्शनात्, स्नेहगद्गदया वाचा, अश्रुपूर्णेक्षणा, तं समभाषत। "तदा एव नः कल्याणं जातम्, यदा रक्षकः प्राप्तः; बान्धवान् स्मृत्वा, हे कृष्ण, भ्राता त्वत्समीपं प्रेषितः।" "त्वं सर्वमित्रात्मा, न ते 'स्मयम्' 'अस्मयम्' इति भेदः; हृदि स्थितः, त्वं स्मरदां दुःखानि सदा नाशयसि।" युधिष्ठिर उवाच—"किं नः पुण्यं शेषम्? न जाने, हे प्रभो, यः योगेश्वरैः दुर्लभः, सः त्वं अल्पबुद्धिभिः अस्माभिः दृष्टः।" एवं नृपप्रार्थितः भगवान्, तत्र किञ्चित्कालं स्थित्वा, इन्द्रप्रस्थजनानां नेत्राणि रमयन्। अथैकदा अर्जुनः विजयी, हनूमद्वजितरथं समारुह्य, गांडीवं च अक्षय्येषु च शरान् गृहीत्वा। कृष्णेन सह, सम्यक् सशस्त्रः, महावनं प्रविष्टः, यत्र बहुव्यालमृगसंघाः, क्रीडार्थं, शत्रुवीरविनाशकः। तत्र बाणैः व्याघ्रान्, वराहान्, महिषान्, ऋष्यशृङ्गान्, शरभान्, गौरान्, खरान्, मृगान्, शशकान्, शल्यकांश्च वित्रासयामास। ते परिचारकाः तान् यज्ञीयान् मृगान् महोत्सवसमीपे राज्ञे न्यवेदयन्; तदा पिपासार्तः श्रान्तः अर्जुनः यमुनां जगाम। तत्र स्नानं कृत्वा, शुद्धं जलं पीत्वा, तौ महाबलौ कृष्णार्जुनौ, तत्र समीपे रम्यरूपां कन्यां विचरन्तीं अपश्येताम्। तस्याः शुभलक्षणायाः, तेजस्विन्याः, कन्यायाः समीपं गत्वा, मित्रेण प्रेषितः अर्जुनः, तां स्त्रीश्रेष्ठां पप्रच्छ। "काऽसि त्वं सुमध्यमे? कस्य कन्या? कुतः आगता? किं चिकीर्षसि? पतिं इच्छसि इति मे मन्ये। सर्वं वक्तुमर्हसि, सुशोभने।" श्रीकालिन्द्युवाच—"अहं सूर्यदेवस्य कन्या, पतिं इच्छन्ती; विष्णुं वरदं वरयित्वा, तपः चरामि।" "नान्यं पतिं व्रणे, स्रियमन्दिरं, स मां मुकुन्दः अनाथनाथः प्रसन्नोऽस्तु।" "कालिन्दीति प्रसिद्धा, यमुनाजले वसामि, पितृनिर्मिते दिव्यगृहे, यावत् अच्युतं न पश्यामि।