जाम्बवान् स्वस्वामिनं श्रीकृष्णं सामान्यपुरुषं मन्यमानः कुपितः तस्य तत्त्वं नाज्ञासीत्। तयोः विजयकाङ्क्षिणोः घोरं समरं समभवत्, यत्र शस्त्रैः शिलाभिः तरुभिः बाहुभिश्चोत्तमबलिनोः मांसलोभिनोरिव गृध्रयोः युद्धमिव जातम्। एकविंशतिः अष्टौ च दिनानि, अहर्निशं विश्रान्तिं विना, वज्रसारैः मुष्टिप्रहारैः परस्परं ताडयन्तौ स्थितवन्तौ। श्रीकृष्णस्य प्रहारैः भग्नाङ्गः, बद्धबाहुः, क्लान्तबलः, स्वेदसिक्ततनुः जाम्बवान् विस्मितः सन् तमिदं प्रत्युवाच— "त्वं सर्वभूतानां प्राणः तेजः बलं वीर्यं चासि; त्वं विष्णुः सनातनः पुरुषः परमेश्वरः स्वामि च। त्वं स्रष्टॄणां स्रष्टा, सृष्टेषु च सत्त्वं, त्वं कालः परिमातॄणां स्वामी, परमात्मा, सर्वात्मनां चात्मा। यस्य केवलं कुपितस्य कटाक्षेण समुद्रः कम्पितः, मार्गः प्रदर्शितः, सेतुर्निर्मितः, लङ्कायाः कीर्तिः प्रकाशिताऽभवत्, राक्षसानां शिरांसि बाणैः भूमौ पतितानि।" एवं भगवन्तं विज्ञाय, ऋक्षराजः जाम्बवान्, अच्युतं देवकीपुत्रं, राजन्, इत्युवाच। तदा कमलनयनः श्रीकृष्णः, तं हस्तेन स्पृशन्, मेघगम्भीरया गिरा, भक्तवत्सलः तमेवमुवाच— "रत्नार्थं, हे ऋक्षराज, अहं तव गुहां प्राप्तः, मिथ्यापवादं शमयितुम्, अस्मिन्नेव रत्नेन।" एवं भगवतः वचः श्रुत्वा, हृष्टः सः स्वकन्यां जाम्बवतीं रत्नं च श्रीकृष्णाय समर्पयामास। तस्मिन्नेव समये, ये जनाः शौरिं गुहाम् प्रविष्टं दृष्ट्वा बहिर्न निःसृतमिति न पश्यन्तः, द्वादश दिनानि शोकसंतप्ताः स्वपुरीं प्रतिनिवृत्ताः। देवकी महाराज्ञी रुक्मिण्या सह वसुदेवमित्रबन्धुभिः च, कृष्णस्य बहिर्निष्क्रमणं न श्रुत्वा, शोकाकुला अभवन्। दुःखिताः द्वारकावासिनः सत्सत्राजितं शप्त्वा, कृष्णस्य वार्तां ज्ञातुम् चन्द्रभागां दुर्गां देवीं शरणं ययुः। तेषां देवीपूजनस्य प्रसादेन, सा तान् आशिषा उपदिश्य, हरिः स्वकार्यार्थं सिद्धः पत्न्या सह प्रकटः, सर्वान् हर्षयामास। हृषीकेशं रत्नेन भूषितं पत्न्या सह पुनरागतं मृत्योरिव जीवितं प्राप्य, सर्वे महोत्सवेन प्रहृष्टाः। ततः सत्राजितं राजसभायाम् उपस्थित्य, भगवान् रत्नप्राप्तिं विस्तरशः निवेद्य, तस्य पुरतः रत्नं तस्मै प्रदत्तवान्। सत्राजितः लज्जया शिरः नतं कृत्वा, रत्नं गृहित्वा, स्वगृहं प्रत्यगात्, पापबुद्ध्या संतप्तः। तदा सः गाढतप्सरः मनसि चिन्तयामास—"कथं पापात् शुद्धिं यास्यामि? कथं वा अच्युतः प्रसाद्येत?" "किं कुर्याम् येन जनाः मां धर्मिष्ठं मन्येरन्, न च मां लघुहृदयं मूढं लोभिनं च निन्देयुः?" "स्वकन्यां रत्नगर्भां रत्नं च तस्मै दास्यामि; एष एव तस्य प्रसादोपायः, अन्यो नास्ति।" एवं निश्चित्य, सः सत्राजितः स्वयम् स्वसद्गुणसंपन्नां कन्यां रत्नं च कृताञ्जलिः श्रीकृष्णाय समर्पयामास। भगवान् सत्यान्वितां रूपसंपन्नां सतीं सत्यभामां विधिवत् परिणीतवान्। तदा भगवान् उवाच—"न वयं रत्नं गृह्णीमः, राजन्। त्वं देवभक्तः, तव समीपे तिष्ठतु, वयं तस्य लाभं भजेम।" शुकः उवाच—एकदा श्रीभगवान् युयुधानादिभिः सहितः इन्द्रप्रस्थं पाण्डवान् द्रष्टुं ययौ। मुकुन्दं सर्वेश्वरं समागतं दृष्ट्वा, पाण्डुपुत्राः वीर्यवन्तः समुत्तस्थुः, जीवनमिव लब्ध्वा। अच्युतं परिष्वज्य, ते वीराः तस्याङ्गस्पर्शेन सर्वदुःखविमुक्ताः, स्नेहमुदितं सस्मितं मुखं दृष्ट्वा हृष्टाः। तदनन्तरं, युधिष्ठिरभिमुखं प्रणम्य, भीमस्य पादौ स्पृशन्, अर्जुनं परिष्वज्य, सहदेवनकुलादिभिः सत्कृतः। कृष्णा नववधूः लज्जिता सती, प्रधानासने स्थितं कृष्णं ससंयता प्रणम्य, तं सत्कृतवती। तथैव सत्यकिः पाण्डवैः सत्कृतः, अन्ये अपि सत्कृताः स्वासनेषु उपाविशन्। भगवान् कुन्त्याः समीपं गत्वा, तस्यै प्रणम्य, स्नेहसिक्तनेत्रया तया परिष्वज्य, तस्या आरोग्यं, स्नुषाणां, भगिन्याः, सर्वबान्धवानां च कुशलं पप्रच्छ। सा तु, दुःखान्यनुस्मृत्य, तदनन्तरं प्राप्तं आत्मदर्शनं च चिन्तयन्ती, स्नेहगद्गदया वाचा, अश्रुपूर्णलोचना तमुवाच— "यदा रक्षको लब्धः, तदा एव सौख्यं प्राप्तम्; स्वबान्धवान् स्मृत्वा, हे कृष्ण, भ्राता तव समीपं प्रेषितः। त्वं सर्वमित्रं सर्वात्मा च, तव न 'अस्माकं' 'पराणां' च भेदः; हृदि स्थितः स्मारकाणां दुःखं सर्वदा नाशयसि।" युधिष्ठिरः उवाच—"किं नः शुभं न कृतम्? न जानामि, भगवन्, यः योगेश्वरैरपि दुर्लभः, स त्वं अल्पबुद्धिभिः अस्माभिः दृष्टः।" इति राज्ञा निवेदितः भगवान् तत्र किञ्चित्कालं स्थित्वा, इन्द्रप्रस्थवासिनां लोचनानां तृप्तिं कृतवान्। एकदा अर्जुनः विजयी, हनुमद्द्वजं रथमास्थाय, गांडीवं धनुः, अक्षय्यशरवरं च गृह्य, श्रीकृष्णेन सह, सर्वशस्त्रपरिच्छन्नः, महावने प्रविष्टः, यत्र बहुश्वापदसमाकीर्णं, शत्रुवीरनाशकः क्रीडार्थं जगाम। तत्र शरैः सिंहान् वराहान् महिषान् ऋष्यान् शरभान् गवयान् गवयांश्च, खरान् मृगान् शशान् शल्यकांश्च ताडितवान्। तान् पवित्रान् पशून् परिचारकाः उत्सवसमये राज्ञे समानीय, तृषार्तः श्रान्तश्च अर्जुनः यमुनां जगाम। एवं श्रीमद्भागवते वर्णितं चरितं संक्षेपेण सम्यक् अनुवर्णितम्।