वनमध्ये प्रसेनं हतं तस्य च अश्वं सिंहेन निहतं दृष्ट्वा जनाः पर्वतशिखरे सिंहं भल्लेन हतं अपि अपश्यन्। ततः भगवान् केवलं जनान् बहिः स्थापयित्वा भल्लराजस्य भीषणं गुहां घनान्धकारावृतां प्रविष्टवान्। तत्र बालकस्य क्रीडनकं रत्नं दृष्ट्वा तद् गृहीतुं निश्चित्य बालस्य समीपे स्थितवान्। अपरिचितं पुरुषं दृष्ट्वा तत्र शिशुपालिनी भयात् आक्रन्दत्; तस्याः शब्दं श्रुत्वा बलिनाम् अग्रणी जाम्बवान् क्रुद्धः प्रविष्टवान्। सः भगवंतं स्वं स्वामिनं सामान्यं पुरुषं मन्यमानः युद्धाय प्रवृत्तः, तस्य दिव्यशक्तिं न अवगच्छत्। तयोः उभयोः विजिगीषोः तीव्रं युद्धं अभवत्, शस्त्रैः, शिलाभिः, द्रुमैः, बाहुभिः च, मांसस्य लोभाय गृध्रयोः यथा। अष्टाविंशतिं दिनानि, अहर्निशं, विश्रामं विना, वज्रसमानैः मुष्टिभिः परस्परं ताडयन्तौ। भगवतः प्रहारैः जाम्बवान् क्लान्तः, अंगानि बद्धानि, शक्तिः क्षीणा, शरीरं स्वेदसिक्तं, सः विस्मितः भगवंतं उवाच। "त्वं सर्वभूतानां जीवनं, तेजः, बलं, वीर्यं; त्वं विष्णुः, पुरातनः पुरुषः, परमेश्वरः, स्वामी। त्वं सृजतां स्रष्टा, सृष्टेषु विद्यमानः; त्वं कालः, गणनां अधिपः, परमात्मा, आत्मनाम् आत्मा। तव केवलं कोपोत्क्षिप्तेन कटाक्षेण समुद्रः कम्पितः, मार्गः दर्शितः, सेतुः निर्मितः, लङ्कायाः यशः प्रकाशितम्, राक्षसानां शिरांसि भूमौ पतितानि, बाणैः विदारितानि।" एवं भगवंतं जाम्बवान् अभिज्ञाय, अच्युतं देवकीयाः पुत्रं, तं उवाच। कृष्णः, कमलनयनः, तं हस्तेन स्पृशन्, मेघगम्भीरया वाचा, भक्तं करुणया समभाषत्— "रत्नस्य कारणेन, हे भल्लराज, अहं तव गुहां आगतः, स्वस्य दोषनिवारणाय, अस्मिन्नेव रत्नेन।" एवं उक्तः जाम्बवान् हर्षेण स्वां कन्यां जाम्बवतीं रत्नं च कृष्णाय दत्त्वा पूजार्थं अर्पितवान्। जनाः कृष्णं गुहां प्रविष्टं दृष्ट्वा बहिः न निष्क्रान्तं, द्वादश दिनानि दुःखेन स्थित्वा, ततः नगरं प्रत्यागच्छन्। कृष्णस्य गुहायां न निष्क्रान्तं श्रुत्वा, देवकी, रुक्मिणी, वसुदेवः, मित्राणि, बन्धवः च सर्वे शोकाकुलाः अभवन्। द्वारकायाः दुःखिताः नागरिकाः सत्राजितं शप्त्वा, कृष्णस्य वार्तां ज्ञातुं, चन्द्रभागां दुर्गां देवीं उपसस्रुः। तेषां देवीपूजायाः अनुग्रहात्, सा तान् उपदिश्य, हरिः, स्वकार्यसिद्धः, पत्नी सहितः, प्रकटितः, हर्षं प्रादाय। हृषीकेशं रत्नेन भूषितं, पत्नी सहितं मृत्योरिव पुनः आगतम् दृष्ट्वा, सर्वे उत्सवेन पूर्णाः अभवन्। सत्राजितं सभायां राज्ञः सन्निधौ आह्वयित्वा, भगवान् रत्नप्राप्तिं वर्णयित्वा, रत्नं तस्मै प्रदत्तवान्। सत्राजितः लज्जया विवर्णमुखः, रत्नं गृहीत्वा, स्वगृहं गतः, स्वदोषेण पीडितः। तीव्रशोकविक्षिप्तः, चिन्तयामास— "कथं पापं निवारयेत्? कथं अच्युतः तुष्टः स्यात्?" "किम् करिष्यामि यथा जनाः मां धर्मिष्ठं मन्यन्ते, न च मां कुटिलं, लघु, मूढं, धनलोभिनं शपन्ति?" "स्वां कन्यां रत्नसमानां, रत्नं च, तस्मै दास्यामि; एषा एव तस्य प्रसादनाय योग्यं, अन्यो नास्ति।" एवम् निश्चित्य, सत्राजितः स्वां धर्मपत्नीं कन्यां रत्नं च कृष्णाय स्वयम् अर्पितवान्। भगवान् सत्यम्भामां, गुणैः, सौन्दर्येन, शीलैः सर्वैः वाञ्छितां, विधिवत् परिणीतवान्। भगवान् उवाच— "रत्नं न स्वीकरोमि, हे राजन्; तव देवभक्तस्य तव समीपे स्थातुं अर्हति, वयं तस्य लाभं भजामः।" शुकः उवाच— एकदा भगवान् युयुधानादिभिः सेवकैः शोभितः, पाण्डवान् द्रष्टुं इन्द्रप्रस्थं गतः। मुकुन्दं सर्वेश्वरं आगतम् दृष्ट्वा, पाण्डुपुत्राः वीराः समस्ताः उत्थाय, जीवनमिव पुनः प्राप्तम्। अच्युतं आलिङ्ग्य, तस्य अङ्गस्पर्शेन सर्वदुःखमुक्ताः, तस्य स्नेहमयम् स्मितम् मुखं पश्यन्तः हर्षिताः। युधिष्ठिरस्य, भीमस्य पादौ नमस्कृत्य, अर्जुनं आलिङ्ग्य, तयोः सह तौ जुडौ तेन सम्मानितौ। कृष्णा, नूतनवधूः, लज्जितमना, कृष्णं मुख्यासनस्थं सन्मान्य प्रणम्य उपविश्य। सत्कृतः सत्यकिः अपि पाण्डवैः, सम्मानितः, स्वं स्थानं जग्राह, अन्ये अपि तत्र उपविष्टाः। भगवान् कुन्त्याः समीपं गत्वा, तां प्रणम्य, तया स्नेहस्निग्धनेत्रया आलिङ्गितः, तस्याः कुशलं, स्नुषाणां, भगिन्याः, सर्वसम्बन्धिनां च कुशलं पप्रच्छ। सा, बहु दुःखान् स्मृत्वा, आत्मदर्शनं च दुःखानन्तरं, स्नेहगद्गदया वाचा, अश्रुपूर्णनेत्रया तं उवाच— "यदा रक्षकः प्राप्तः, तदा एव कुशलं अभवत्; स्वजनं स्मृत्वा, हे कृष्ण, मम भ्राता तव समीपं प्रेषितः।" "त्वं सर्वमित्रं, सर्वात्मा, तव 'स्व' 'पर' इति भेदः नास्ति; तथापि हृदयस्थः स्मृतजनानां दुःखं सदा आपोहसि।" युधिष्ठिरः उवाच— "किम् शुभं न कृतम्? न जानामि, हे भगवन्; त्वं योगेश्वरैः दुर्लभः, तव दर्शनं अस्माभिः अल्पबुद्धिभिः प्राप्तम्।" एवं राजा प्रार्थितः भगवान् तत्र कतिपयमासान् स्थित्वा, इन्द्रप्रस्थवासिनां नेत्राणि आनन्दयन्।