श्रीमद्भागवतपुराणम्

यदा जनाः शृण्वन्ति स्म—“रत्नहारधारी प्रसैनः कृष्णेन हतः, स वनं गतः; तस्य भ्राता मम” इति—एवं कर्णात्कर्णं गूढं कथां प्रापयन्ति स्म। भगवाँस्तु स्वनाम्नः कलिम् आकर्ण्य, स्वस्यानघत्वस्य प्रमाणं कर्तुं, नागरिकैः सह प्रसैनस्य पन्थानं अनुसृत्य निर्गतः। वनान्तरे प्रसैनं हतं, तस्य च अश्वं सिंहेन निपातितं दृष्ट्वा, जनाः शैलपृष्ठे तं सिंहं भल्लूकेन निहतमपि अपश्यन्। ततः प्रभुः स्वयमेव भीमस्य भल्लूकस्य गहनां तमसावृतां गुहां प्रविश्य, जनान् बहिः स्थापयामास। तत्र स रत्नमणिं बालकस्य क्रीडनकं दृष्ट्वा, तद् गृहणीयमिति निश्चित्य, बालकसमीपे तिष्ठन् प्रतीक्षां चकार। अपरिचितं पुरुषं दृष्ट्वा बालपालिका भीत्या ननाद; तस्याः शब्दं श्रुत्वा, बलिनां श्रेष्ठः जाम्बवान् कोपात् प्रविवेश। स प्रभुं स्वमधिपतिं न सामान्यं मनुष्यं मन्यमानः, क्रुद्धः तस्य तत्त्वं नाजानात्। तयोः उभयोः मध्ये महद् युद्धमभवत्; शस्त्रैः, शिलाभिः, द्रुमैः, बाहुभिश्च, मांसस्य लोभेन गृध्रयोरिव। अष्टाविंशतिदिनानि, निशासु च दिवासु च, विश्रान्तिं विना, वज्रसारैः मुष्टिभिः परस्परं ताडयन्तौ युध्येताम्। कृष्णस्य घातैः भग्नाङ्गः, शिथिलबलः, स्वेदसिक्ततनुः, जाम्बवान् विस्मितो भूत्वा तम् उवाच—“त्वं सर्वभूतानां प्राणः तेजः बलं पराक्रमश्च; त्वं विष्णुः पुरातनः पुरुषः परमेश्वरः स्वामी च। त्वमेव स्रष्टॄणां स्रष्टा, सृष्टेषु च स्थितः; त्वं कालः मापकाधिपः, परमात्मा, आत्मनां च आत्मा। यस्य केवलं क्रुद्धेन कटाक्षेण समुद्रः कम्पितः, सेतुश्च कृतः, लङ्कायाश्च कीर्तिः प्रकाशितः, राक्षसानां शिरांसि बाणैः भूमौ पतितानि।” एवं भगवन्तं विज्ञाय, भल्लूकाधिपः जाम्बवान् देवकीसुतमच्युतं प्रत्युवाच। तं कमललोचनं कृष्णं, मेघगम्भीरया गिरा, भगवन् परमया करुणया भक्तं जाम्बवन्तं स्पृशन् उवाच—“रत्नस्य हेतोः, हे भल्लूकाधिप, अहं तव गुहां प्राप्तः, मिथ्यापवादस्य शुद्ध्यर्थं, एतेनैव रत्नमणिना।” एवं निवेदिते, स जाम्बवान् हर्षेण स्वां तनयां जाम्बवतीं रत्नमणिं च कृष्णाय दत्तवान्। नागरिकाः तु शौरिं गुहां प्रविष्टं दृष्ट्वा, बहिर्न निष्क्रान्तमिति द्वादशदिनानि शोकसागरमगाधं प्रविश्य, नगरं प्रत्यागच्छन्। कृष्णस्य गुहात् अनिर्गमनं श्रुत्वा, देवकी, रुक्मिण्या सह, वसुदेवः, बान्धवाश्च, सर्वे दुःखार्णवे निमग्नाः। द्वारकावासिनः दुःखिता सत्राजितं शप्त्वा, कृष्णस्य वार्तां प्रार्थयन्तः, चन्द्रभागां दुर्गां देवीं शरणं जग्मुः। तेषां देवीपूजनस्य प्रसादेन, सा देवी तान् उपदिश्य, हरिः कार्यसिद्धः पत्नीसमेतः प्रकटः सञ्जातः, सर्वानन्दं वितन्वन्। हृषीकेशं रत्नेन भूषितं, भार्यया सह प्रत्यागच्छन्तं मृत्योरिव पुनः जीवितमागतं दृष्ट्वा, सर्वे महोत्सवेन प्रमोदिताः। सत्राजितं राजसभायाम् उपस्थित्य, भगवान् रत्नप्राप्तिं निवेद्य, तस्मै रत्नमणिं प्रदत्तवान्। सत्राजितः लज्जया शिरो नतं कृत्वा, पापबाधितः, रत्नमणिं गृह्य स्वगृहं प्रत्यगच्छत्। तीव्रेण शोकविषादेन पीडितः स चिन्तयामास—“कथं पापात् शुद्धिं कुर्याम्? कथं चाच्युतः प्रसाद्येत?” “किमहं कुर्याम् येन जनाः मां धर्मिष्ठं मन्येरन्, न च मां लघुचित्तं मूढं लोभिनं वा शपेयुः?” “स्वां कन्यां रत्नमणिं च दास्यामि; एवं तस्य प्रसादः स्याद्, अन्यथा न।” एवमवधार्य, सत्राजितः स्वयम् आगत्य, सतीं कन्यां रत्नमणिं च कृष्णाय समर्पितवान्। भगवान् तु सत्कार्य, सौन्दर्य, सद्गुणसम्पन्नां सत्यभामां विधिवत् परिणीतवान्। सत्राजितं प्रति भगवान् उवाच—“राजन्, वयं रत्नमणिं न गृह्णीमः; स त्वयि देवभक्ते स्थाप्यतां, वयं तस्य लाभं भजेमहि।” शुक उवाच—कदाचित् परमपुरुषः कृष्णः, युयुधानादिभिः परिवृतः, पाण्डवान् द्रष्टुं इन्द्रप्रस्थं जगाम। मुकुन्दं सर्वेश्वरं समागतं दृष्ट्वा, पाण्डुपुत्राः वीराः सहसा उत्थाय, जीवनमिव पुनः प्राप्तवन्तः। अच्युतं परिष्वज्य, तस्याङ्गसंस्पर्शेन सर्वदुःखमुक्ताः, तस्य स्निग्धस्मितमुखं निरीक्ष्य प्रमोदिताः। युधिष्ठिरभीमयोः पादाभिवन्दनं कृत्वा, अर्जुनं परिष्वज्य, स नकुलसहदेवाभ्यां पूजितः। कृष्णा, नूतनवधूः, लज्जासमन्विता, अग्र्ये आसने स्थितं कृष्णं विनयेन प्रणम्य उपविवेश। तद्वत् सत्यकिः पाण्डवैः सत्कृतः, सम्मान्य च, स्वस्थानं जग्राह; अन्येऽपि सत्कृताः समीपे उपविविशुः। स भगवान् कुन्त्याः समीपं गत्वा, तां प्रणम्य, स्नेहबाष्पपूरितलोचनया तया परिष्वक्तः, तस्याः कुशलं, स्नुषाणां, भगिन्याः, बान्धवानां च कुशलं पप्रच्छ। सा, बहून् क्लेशान् स्मृत्वा, दुःखानन्तरं स्वात्मदर्शनं च चिन्तयन्ती, प्रेम्णा गलितया वाचा, अश्रुपूर्णलोचना तम् उवाच— “यदा रक्षकः लब्धः, तदा एव नः कल्याणम् अभवत्; स्वजनान् स्मृत्वा, हे कृष्ण, मम भ्राता तव समीपं प्रेषितः। त्वं सर्वमित्रात्मा, तव न ‘अस्माकं’ ‘पराणां’ च भेदः; हृदि स्थितः, स्मरन्तीनां दुःखं सदा निवारयसि।” एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे उक्ताः कथा-श्लोकाः एकत्रित्य, एकस्मिन्नेव प्रवाहे, श्रद्धया, सप्रेमं निवेदिताः।