नित्यं प्रभो, स स्यमन्तक-मणिर्दिनेदिनं अष्टगुणं सुवर्णं जनयति स्म। यत्र स मणिः पूज्यते, तत्र न कदाचित् दुर्भिक्षं, न आपदः, न सर्पदोषाः, न व्याधयः, न चाप्यशुभानि दृश्यन्ते। यदुकुलपतिना शौरिणा स मणिः याचितः, सत्राजितः तं सम्प्राप्तुं न कामयमानः, धनस्य अनपेक्षया, तं नाददात्। एकदा प्रसैनः, तं दीप्तमणिं ग्रीवायाम् धारयन्, अश्वमारुह्य वनं मृगयां कर्तुं गतः। तं सिंहः हत्वा, अश्वं च निपात्य, मणिं गृहित्वा गह्वरं प्रविष्टवान्; तत्र तं जाम्बवता मणिकामुकैः निहतः। स अपि तं मणिं स्वपुत्रस्य क्रीडनकं कृत्वा गुहायां स्थापयामास। भ्रातरं अदृष्ट्वा सत्राजितः अतिव्यथितः अभवत्। तदा जनाः शुश्रुवुः—"मणिमालिनं कृष्णेन हतं स्यात्, स च वनं गतः; भ्राता तु मम"—इति, इदं शृण्वन्तः जनाः कर्णात् कर्णं गूढं कथयामासुः। भगवतः स्वयं नाम दूषितं श्रुत्वा, सः तद् आपवादं शुद्ध्यर्थं, नागरैः सह प्रसैनस्य पन्थानं अन्वगच्छत्। तत्र ते प्रसैनं हतं, अश्वं च सिंहेन हन्यमानं वनान्तरे अपश्यन्; पर्वतशृङ्गे सिंहं च भल्लूकेन निहतं दृष्टवन्तः। प्रभुः केवलः तं भीषणं जाम्बवान्नृपस्य गुहां, बहुतमसा आच्छादितां, प्रविश्य, जनान् बहिः स्थापयामास। तत्र सः बालस्य समीपे मणिं क्रीडनकं दृष्ट्वा तं ग्रहीतुं स्थितवान्। अपरिचितं नरं दृष्ट्वा धात्री भीता आक्रन्दयामास। तस्या रवं श्रुत्वा, जाम्बवान् बलिनां श्रेष्ठः, कोपसमन्वितः प्रविवेश। तं भगवन्तं स्वामीति न ज्ञात्वा, सामन्यं मन्यमानः, सः युद्धाय समुपस्थितः। तयोः उभयोः मध्ये घोरं युद्धं जातम्—शस्त्रैः, शिलाभिः, द्रुमैः, बाहुभिः च, नृशंसाः इव मांसार्थं युध्यमानौ। अष्टाविंशतिदिनानि, अहोरात्रं, न विश्रान्त्याः, वज्रसारैः मुष्टिभिः परस्परं ताडयन्तौ। श्रीकृष्णस्य प्रहारैः जाम्बवानः भग्नाङ्गः, क्षीणबलः, स्वेदसिक्ततनुः, विस्मितः सन्तः, तम् उवाच। "त्वं एव सर्वभूतानां जीवनं, तेजः, बलं, वीर्यम्; त्वं विष्णुः, सनातनः पुरुषः, परमेश्वरः, स्वामि च। त्वं सर्गकर्तॄणां कर्ता, सृष्टेषु भूत्वा स्थितः; त्वं समयः, परिमात्रां पतिः, परात्मा, सर्वात्मनां आत्मा। यस्य केवलं कटाक्षेण समुद्रः उद्वेलितः, सेतुश्च निर्मितः, लङ्कायाः कीर्तिः प्रकाशितः, राक्षसानां शिरांसि बाणैः भूमौ पतितानि।" एवं भगवन्तं विज्ञाय, भल्लूकाधिपतिः, अच्युतं देवकीसुतं, समुपस्थितवान्। तं कमलनयनं कृष्णं, मेघस्वननिनादं, करस्पर्शेन सान्त्वयन्, भक्तवत्सलः स्नेहपूर्वकं वचः अब्रवीत्—"मणयेऽर्थं, हे भल्लूकनाथ, अहं तव गुहां प्राप्तः, आत्मनः अपवादनिवारणाय, एतेनैव मणिना।" इति उक्त्वा, सः प्रमुदितः, स्वकन्यां जाम्बवतीं मणिं च श्रीकृष्णाय दत्तवान्। नागराः, श्रीशौरिं गुहाम् प्रविष्टम् अपश्यन्तः, द्वादशदिनानि दुःखेन स्थित्वा, पुनः नगरं प्रत्यागच्छन्। कृष्णस्य न निर्गमनं शृत्वा, देवकी, रुक्मिण्या सह, वसुदेवः, सख्यः, बान्धवाश्च, सर्वे शोकाकुलाः अभवन्। द्वारकावासिनः दुःखार्ताः सत्राजितं शशपुः; कृष्णस्य वार्तां जानातुं, चन्द्रभागां दुर्गां देवीम् उपजग्मुः। तेषां देवीपूजया, सा देवी तान् अनुगृह्य, शुभाशिषा उपदिश्य, तदा हरिः, स्वकार्यसिद्धः, जाम्बवत्या सहितः, प्रकटितः, सर्वान् प्रमुदितवान्। हृषीकेशं मणिना भूषितं, भार्यया सह आगतम् दृष्ट्वा, मृत्योरिव पुनरागमनं, सर्वे महोत्सवे निमग्नाः। ततः सत्राजितं सभायाम् आहूय, राजा-सन्निधौ, प्रभुः सम्प्राप्तिं निवेद्य, मणिं तस्मै प्रददौ। लज्जितः सत्राजितः, मणिं गृह्य, शिरः नीचीकृत्य, स्वगृहं गतः, स्वकृतदोषेण तप्यमानः। तेन तीव्रशोकविक्षिप्तचित्तेन, "कथं पापात् शुद्धयेयम्? कथं वा अच्युतः तुष्टिं यायात्?"—इति चिन्तितम्। "किं कुर्वेयं यथा जनाः मां साधुं मन्येरन्, न च मां अल्पदृष्टिं, क्षुद्रं, मूढं, लोभिनं वदेयुः?"—इति च। "कन्यां रत्ननयनां मणिं च दास्यामि; एष एव उपायः तस्य प्रीतये, अन्यो नास्ति।" इति निश्चित्य, सः स्वकन्यां सतीं मणिं च गृहीत्वा, कृष्णाय न्यवेदयत्। भगवान् यथाविधि सत्यभामां, गुणरूपशीलसम्पन्नां, सर्वैः अभिलषितां, विवाहयामास। प्रभुः उवाच—"मणिं न वयम् गृह्णीमः, राजन्; तव भवतु, देवभक्तस्य, वयं तस्य लाभं अंशतः भजामः।" शुक उवाच—एकदा श्रीभगवान्, युयुधानादिभिः सेवितः, पाण्डवान् द्रष्टुं इन्द्रप्रस्थं जगाम। मुकुन्दं सर्वेश्वरं समायान्तं दृष्ट्वा, पाण्डुपुत्रा वीर्यवन्तः, यथेव प्राणः पुनरागतः, सर्वे समुत्थाय तं सस्नेहं समालिङ्गन्। अच्युतस्याङ्गस्पर्शेन सर्वदुःखविमुक्ताः, तस्य प्रीतिपूर्णस्मिताननं विलोक्य, प्रमोदिताः। स युधिष्ठिर-भीमयोः पादयोः प्रणम्य, अर्जुनं परिष्वज्य, नकुल-सहदेवाभ्यां सत्कृतः। कृष्णा, नववधूः, किंचित् लज्जिता, समीपं गत्वा, कृष्णं मुख्यासने स्थितं, विनयेन प्रणम्य, सत्कृतवती।