नारायणाय नमः, शङ्खचक्रगदाधराय, दामोदराय, कमलनयनाय, गोविन्दाय, यदुकुलानन्दनाय च—इति बालकाः भगवन्तं प्रणम्य ऊचुः। तत्र सहसा सूर्यः समुपस्थितः, लोकनाथं द्रष्टुमिच्छन्, तीक्ष्णरश्मिभिः जनानां दृष्टिं हरन्। नूनं सुरश्रेष्ठाः त्रिलोक्यां तव मार्गं विचिन्वन्ति—यदूनां मध्ये त्वं गुह्यः स्थितः, तस्मात् अद्याजन्मा भगवान् त्वां द्रष्टुमायाति इति मन्यन्ते। एवं बालवाक्यानि श्रुत्वा श्रीशुक उवाच—कमलनयनः भगवान् स्मितपूर्वकं बालान् प्राह—"सः न सूर्यः, किं तु सत्राजित्, मणिना विराजमानः प्रकाशते" इति। सत्राजित् स्वगृहं शुभैः अलङ्कृतं प्रविश्य, तां मणिं ब्राह्मणैः संस्कृतायां देवगृहे न्यवेशयत्। सा मणिः प्रतिदिनं अष्टौ भारान् सुवर्णस्य उत्पादयति; यत्र सा पूज्यते, तत्र न दुर्भिक्षं, न आपदः, न सर्पदोषः, न व्याधयः, नापि अमंगलानि भवन्ति। यदूनां नृपतेः शौरीणः मणिं याच्यमानः सत्राजित्, धनं न कामयमानः, स तां नादत्त, निवेदनं नाप्यपेक्षत। कदाचित् प्रसैनः भ्रातुः सत्राजितः, मणिं कण्ठे धारयन्, अश्वं आरुह्य वनं मृगयां गतः। तत्र सिंहः तं प्रसैनं च अश्वं च हत्वा, मणिं गृहीत्वा गुहां प्रविवेश; तत्र जाम्बवता मण्यर्थिनाऽपि सिंहो हतः। जाम्बवान् अपि तां मणिं स्वपुत्रस्य क्रीडनकं कृत्वा गुहायां स्थापयत्। न भ्रातरं दृष्ट्वा सत्राजित् महद् दुःखमविन्दत्। तदा जनाः शुश्रुवुः—"मणिकण्ठः कृष्णेनैव हतः, स वनं गतः; तस्य भ्राता कृष्णस्य वशे"—इति वाक्यं कर्णात्कर्णं चरितम्। भगवतः नाम दुषितं श्रुत्वा श्रीकृष्णः, आत्मशुद्ध्यर्थं, नागरैः सह प्रसैनस्य पदवीं अनुसृत्य वनं प्रस्थितः। तत्र प्रसैनं निहतम्, अश्वं च सिंहेन हतं दृष्ट्वा, सिंहं च पर्वतशृङ्गे जाम्बवता हतं जनाः अपश्यन्। भगवान् एकाकी घोरां जाम्बवान्नृपतेर्गुहां, घनतमसावृतां, प्रविश्य, जनान् बहिः स्थापयामास। तत्र स क्रीडनकमणिं बालकस्य समीपे दृष्ट्वा, तां गृहीतुं संकल्प्य, बालस्य समीपे स्थितः। अपरिचितं पुरुषं दृष्ट्वा दायिका भीता आक्रन्दयामास; तस्याः शब्दं श्रुत्वा, बलिनां श्रेष्ठः जाम्बवान् क्रुद्धः प्रविवेश। स स्वमात्मानं न ज्ञात्वा, कृष्णं मानुषं मन्यमानः, तेन सह समरं चकार। उभयोः मध्ये घोरः सङ्ग्रामः प्रवृत्तः—शस्त्रैः, शिलाभिः, द्रुमैः, बाहुभिश्च, गृध्रयोरिव मांसार्थे युद्धम्। अष्टाविंशतिदिनानि, अहर्निशं, विश्रामं विना, वज्रसारैः पाणिभिः परस्परं ताडयन्तौ। कृष्णघातैः भग्नाङ्गः, श्रमेण क्लान्तः, स्वेदसिक्ततनुः, जाम्बवान् विस्मितः कृष्णं प्राह—"त्वं सर्वभूतानां प्राणः, तेजः, बलं, वीर्यं च; त्वं विष्णुः, पुरातनः पुरुषः, परेशः, ईश्वरः। त्वमेव सृष्टृणां स्रष्टा, सृष्टेषु च स्थितः; त्वं कालः, मापकानां नाथः, परात्मा, सर्वात्मनां आत्मा च। यस्य केवलं क्रुद्धदृष्टिपातेन सागरः कम्पितः, पन्थानं प्रदर्शितं, सेतुः निर्मितः, लङ्कायाः कीर्तिः प्रकाशितः, राक्षसानां मस्तकानि बाणैः भूमौ पतितानि।" एवं भगवतः स्वरूपं विज्ञाय, जाम्बवान्, देवकीसुतमच्युतं प्रणम्य, तं प्राह। श्रीकृष्णः, कमलनयनः, करस्पर्शेन, मेघगम्भीरया वाचा, भक्तवत्सलः तमुवाच—"मण्यर्थं, आत्मशुद्ध्यर्थं, त्वत्कुहे आगतः अस्मि; एषैव मणिः प्रमाणम्।" एवं कथिते, जाम्बवान् हृष्टः, स्वकन्यां जाम्बवतीं मणिं च कृष्णाय दत्तवान्। तत्र नागराः, कृष्णं गुहायां प्रविष्टं दृष्ट्वा, द्वादशदिनानि प्रतीक्ष्य, तं निर्गच्छन्तं न दृष्ट्वा, दुःखेन पुरीं प्रत्याययुः। कृष्णस्य न निर्गमनं श्रुत्वा, देवकी, रुक्मिणी, वसुदेवः, मित्रबान्धवाश्च सर्वे शोकाकुलाः अभवन्। दुःखार्ताः द्वारकावासिनः सत्राजितं शप्त्वा, कृष्णस्य वार्तां प्रार्थयन्तः, चन्द्रभागां दुर्गां देवीमुपजग्मुः। देवीपूजनस्य प्रभावात्, सा देवी तान् आशीर्वचनेन निर्देशयामास; ततः स्वकार्यसिद्धः हरिः, पत्न्या सह, प्रकटः सञ्जातः, सर्वानन्दं ददौ। हृषीकेशं, मणिना शोभितं, भार्यया सह पुनरागतं दृष्ट्वा, सर्वे मृत्योरिव प्रत्यागतं समन्यन्त, महोत्सवं च प्रचक्रुः। ततः प्रभुः, राजसभायां सत्राजितं आहूय, मण्युपलब्धिं निवेद्य, मणिं तस्मै दत्तवान्। सत्राजित् लज्जया शिरः नतं कृत्वा, पापदाहेन संतप्तः, मणिं गृहं नीत्वा, स्वदोषं चिन्तयामास—"कथं पापात् शुद्धिं कुर्याम्? कथं अच्युतः प्रीयेत मयि? कथं जनाः मां साधुं मन्येरन्, न च लघुमत्, मूढं, स्वार्थलुब्धं वा शपेयुः?" इति। "स्वकन्यां, स्त्रीरत्नं, मणिं च तस्मै दास्यामि; एष एव तस्य तुष्टये योग्यः उपायः, अन्यो नास्ति"—इति निश्चित्य, सत्राजित् स्वयमेव सद्गुणां कन्यां मणिं च कृष्णाय समर्पयत्। भगवान् यथाविधि सत्यभामां, या गुणरूपशीलैः सर्वैः वर्या, विवाहाय स्वीकृतवान्। प्रभुः उवाच—"मणिं न वयं गृह्णीमः, राजन्; सा त्वयि, देवभक्ते, भवतु; वयं तस्य लाभं यथार्हं उपभुज्यामः" इति।