दूरात् सत्राजितं दृष्ट्वा, जनाः तस्य तेजसा विस्मिताः, तं भगवन्तं द्यूतं क्रीडन्तं समुपवर्णयन्, सूर्यदेव इति शङ्काम् आपन्नाः। तत्र केचन बालाः भगवतः समीपे, “नारायण! नमस्ते, शङ्ख-चक्र-गदाधर! दामोदर! पद्मनयन! गोविन्द! यादववर्गस्य आनन्द!” इत्यादि स्तुतिं अपि कृतवन्तः। तदनन्तरं, “सूर्यः आगच्छति, हे लोकनाथ! त्वां द्रष्टुम् इच्छन्, तस्य तीक्ष्णरश्मिभिः जनानां दृष्टिं हरति।” इति अपि उक्तम्। “नूनम्, देवश्रेष्ठाः त्रिलोक्येषु तव मार्गं अन्वेषयन्ति; यदुवंशमध्ये त्वं गुह्यः इति ज्ञात्वा, अजः प्रभुः त्वां द्रष्टुम् अद्य आगच्छति।” इति जनाः अपि अभिप्रायम् अवदन्। श्रीशुकः उवाच—बालानां वचनं श्रुत्वा, पद्मनयनः भगवान् हास्यं कृत्वा अब्रवीत्, “सः सूर्यः नास्ति, सत्राजित् एव, रत्नेन दीप्तिमान्।” सत्राजितः स्वं शोभनं गृहं, शुभाय सुसज्जितम्, प्रविश्य, रत्नं ब्राह्मणैः पूजिते देवगृहे न्यवेदयत्। प्रतिदिनं, हे प्रभो, रत्नं अष्टधाराणि सुवर्णस्य उत्पादयति; यत्र रत्नं पूज्यते, तत्र दुर्भिक्षं, आपदः, सर्पविपत्तयः, रोगाः, दारिद्र्यम् न दृश्यन्ते। यदुनाथेन शौरिणा रत्नं याचितम्, सत्राजित्, धनम् इच्छन् न, तस्य याचनं अनादृत्य, रत्नं न अददात्। कदाचित् प्रसैनः, रत्नं कण्ठे धारयन्, अश्वं आरोह्य, वनं शिकारार्थं गतः। तत्र सिंहः प्रसैनं तस्य अश्वं च हत्वा, रत्नं गृहीत्वा, पर्वतकन्दरां प्रविष्टः; किन्तु तत्र जाम्बवता, रत्नलुब्धेन, सिंहः अपि हतः। जाम्बवान् अपि तद्रत्नं स्वपुत्रस्य क्रीडनकं कृतवान्; भ्रातृवियोगेन सत्राजितः महान् शोकम् आपन्नः। तत्र केचन, “रत्नकण्ठः कृष्णेन वने हतः स्यात्; भ्राता मम अस्ति।” इति सन्देहं कृत्वा, जनाः कर्णात् कर्णं गूढं संवादम् अकुर्वन्। भगवद्वार्तां श्रुत्वा, स्वस्य नाम्नः कलङ्कं विज्ञाय, भगवान् नगरवासिभिः सह, प्रसैनस्य पथं अनुगम्य, आत्मनः निर्दोषतां दर्शयितुम् उद्युक्तः। वनमध्ये प्रसैनं हतं तस्य अश्वं सिंहेन हतं दृष्ट्वा, जनाः पर्वतशिखरे सिंहं भल्लेन हतं अपि अवलोकयन्। भगवान् एव, जनान् बहिर्न्यस्य, भल्लराजस्य भीषणां गुहान् घनतमसाच्छन्नां प्रविश्य। तत्र तद्रत्नं बालस्य क्रीडनकम् अपश्यत्, तद् गृहीतुं निश्चित्य, बालसमीपे स्थितः। अपरिचितं पुरुषं दृष्ट्वा, धात्र्याः भयात् क्रन्दनं जातम्; तस्याः शब्दं श्रुत्वा, जाम्बवान् बलिनां श्रेष्ठः, क्रुद्धः, वेगेन प्रविष्टः। सः भगवदं स्वं स्वामिनं साधारणपुरुषं मन्यन्, तं न अवगच्छन्, क्रोधात् युद्धाय उद्युक्तः। तयोः मध्ये घोरं युद्धम् अभवत्; विजयलुब्धौ, शस्त्रैः, शिलाभिः, वृक्षैः, बाहुभिः, मांसस्य गृध्रयोः इव, परस्परं समघ्नताम्। अष्टाविंशतिदिनानि, अहर्निशम्, विश्रान्तिं विना, वज्रसमानैः मुष्टिभिः परस्परं ताडयन्। कृष्णस्य प्रहारैः जाम्बवान् क्लान्तः, अंगानि बद्धानि, शक्तिः क्षीणा, शरीरं स्वेदेन सिक्तम्, विस्मितः, भगवान् प्रति उवाच— “सर्वेषां जीवेषु जीवनं, तेजः, बलम्, शक्तिः त्वमेव; विष्णुः, पुरातनः पुरुषः, परमेश्वरः, स्वामिन्। त्वमेव सृजताम् स्रष्टा, सृष्टेषु स्थितः; कालः, मापकाधिपः, परमात्मा, आत्मनाम् आत्मा। यस्य क्रुद्धं कटाक्षं दृष्ट्वा, समुद्रः कम्पितः, सेतुर्निर्मितः, लङ्कायाः कीर्तिः प्रकाशितः, राक्षसशिरांसि बाणैः भूमौ पतितानि।” एवं भगवद्रूपं ज्ञात्वा, भल्लराजः अच्युतं देवकीसुतं प्रति उवाच। पद्मनयनः कृष्णः, तं हस्तेन स्पृशन्, मेघनादेन, भक्तं करुणया सम्बोधितवान्—“रत्नार्थं, हे भल्लराज, अहम् तव गुहान् आगतः, मिथ्या आरोपस्य निवारणाय, अस्मिन्नेव रत्नेन।” एवं उक्तः, हर्षेण, जाम्बवान् स्वां कन्यां जाम्बवतीं रत्नं च कृष्णाय दत्त्वा, तं पूजितवान्। यदा जनाः शौरिं गुहान् प्रविश्य निर्गतं न दृष्ट्वा, द्वादशदिनानि शोकम् अन्वभवन्, ततः नगरं प्रत्यागच्छन्। कृष्णस्य गुहान् न निर्गतं श्रुत्वा, देवकी, रुक्मिण्या सह, वसुदेवः, मित्रगणः, बान्धवाः च, सर्वे शोकग्रस्ताः अभवन्। द्वारकावासिनो दुःखिताः सत्राजितं शप्तवन्तः, कृष्णस्य वार्तां प्राप्तुं, चन्द्रभागां दुर्गां देवीम् उपगच्छन्। तेषां देवीपूजनात्, सा देवी तान् अनुगृह्य, उपदिश्य, हरिः, कार्यसिद्धः, पत्न्या सह, प्रकटितः, सर्वेषां हर्षं जनयन्। हरिषीकशं रत्नेन भूषितं, पत्न्या सह आगतम्, मृत्योरिव पुनरागमनं दृष्ट्वा, सर्वे महोत्सवेन पूर्णाः अभवन्। सत्राजितं राजसभायां आह्वय्य, भगवान् सर्वेभ्यः रत्नस्य प्राप्तिं निवेद्य, तद् रत्नं तस्मै प्रदत्तवान्। सत्राजितः लज्जितः, रत्नं गृह्य, शिरः नमयन्, गृहं प्रत्यागच्छन्, स्वकृतदोषेण संतप्तः। तीव्रशोकविवेकेन विह्वलः, “कथं पापात् विमुक्तो स्याम्? कथम् अच्युतः मयि तुष्टः स्यात्?” इति चिन्तयन्। “किम् अहम् कुर्याम्, यथा जनाः मां धर्मिष्ठम् मन्यन्ते, मन्दमतिः, मूढः, लुब्धः, धनलोभः इति न शपन्ति?” इति अपि विचारयन्। “स्वां कन्यां, स्त्रीरत्नम्, रत्नं च, तस्मै दास्यामि; अच्युतस्य प्रसादाय एषा उचितः विधिः, अन्यः नास्ति।” इति निश्चित्य, सत्राजित् स्वां धर्मपत्नीं कन्यां च रत्नं च कृष्णाय स्वयम् उपन्यस्य, तं पूजितवान्। भगवान् तां सत्यभामां, यः गुणैः, सौन्दर्येण, कुलीन्येन, सर्वैः वाञ्छिता, विधिवत् परिणीतवान्।