श्रीशुक उवाच—सत्राजित् कृतदोषः स्वकन्यां श्रीकृष्णाय स्वहस्तेन दत्त्वा स्यामन्तकं मणिं न्यवेदयत्। तत्र राजा पप्रच्छ—किं दोषं सत्राजित्कृष्णेऽकरोत्? स्यामन्तकः कुतः प्राप्तः? किं हेतोः कन्यां हरये दत्तवान्? श्रीशुकः प्रत्युवाच—सत्राजित् सूर्यदेवतायाः परमभक्तः सखैव चासीत्। तस्य तुष्टः सूर्यः स्यामन्तकं मणिं दत्तवान्। सत्राजित् तं मणिं कण्ठे धारयन् सूर्यसमानदीप्त्या द्वारकां प्रविवेश। तस्य तेजसा जनाः तम् अज्ञात्वा न विवेकुः। दूरात् तं विलोक्य, जनाः तस्य दीप्त्या विमूढाः सन्तः, भगवान्तं द्यूतविनोदनसमये दृष्ट्वा, तं सूर्यदेवमिति मेनिरे, चक्रिणं गदाधरं शङ्खपाणिं दामोदरं पद्मनयनं गोविन्दं यदुकुलोत्सवं प्रणम्य ऊचुः—"सूर्यः प्रभो जगन्नाथ! त्वां द्रष्टुमागतः, अस्य प्रबलरश्मिभिः पुरुषदृशः हरन्ति। निश्चितं सुरश्रेष्ठाः त्रैलोक्ये तव मार्गं विचिन्वन्ति; यदुकुलमध्ये त्वं विलीन इति ज्ञात्वा, अद्याजन्मा प्रभुस्त्वां द्रष्टुमागतः।" श्रीशुकः पुनरुवाच—बालानां वचनानि श्रुत्वा, स पद्मनयनः सस्मितम् अवदत्—"नायं सूर्यः, सत्राजित् स्यामन्तकदीप्त्या विभाति।" सत्राजित् स्वमङ्गलमण्डितं गृहं प्रविश्य, तं मणिं ब्राह्मणैः संस्कृतायां देवगृहायां न्यवेश्य, प्रतिदिनं तस्मिन् स्थले अष्टभारं सुवर्णं स्यामन्तकः उत्पादयति। यत्र स मणिः पूज्यते तत्र दुर्भिक्षं, आपदः, सर्पदोषः, व्याधयः, अमंगलानि च न भवन्ति। यदुनृपतेः शौरिणः स्यामन्तकविवरणे सत्राजित् न काञ्चनलोभेन तं न दत्तवान्। कदाचित् प्रसैनः सत्राजित्सुतः, तं मणिं कण्ठे धारयन्, तुरगमारूढः वनं मृगयां गतः। सिंहः प्रसैनं तस्याश्वं च हत्वा मणिं गृहीत्वा गुहां प्रविवेश; तत्र तं सिंहं जाम्बवान् हत्वा तं मणिं स्वपुत्रस्य क्रीडनकं कृतवान्। सत्राजितः भ्रातरं न दृष्ट्वा अत्यन्तविषण्णः अभवत्। ततः जनाः शङ्काम् अकुर्वन्—"मणिकण्ठः कृष्णेन हतः, स वनं गतः, भ्राता मम" इति, इदं कर्णे कर्णे प्रचलितम्। भगवान् श्रीकृष्णः स्वनामदूषणं श्रुत्वा, आत्मशुद्धये नागरैः सह प्रसैनमार्गमनुसृत्य वनं जगाम। प्रसैनं हतं, तस्याश्वं सिंहेन निपातितं दृष्ट्वा, सिंहं च जाम्बवता पर्वतोपत्यके हतं अपि अपश्यन्। भगवान् स्वयमेव भीषणां जाम्बवत्किङ्गुहां घनतमसावृतां प्रविश्य, जनान् बहिः स्थापयामास। तत्र स मणिः बालकस्य क्रीडनकं जातः; तं द्रष्टुं स्थित्वा, प्रतिक्षमानः तत्र स्थितः। अपरिचितं पुरुषं दृष्ट्वा, स्त्री भीता आक्रन्दयामास; तस्या रवं श्रुत्वा, बलवान् जाम्बवान् क्रुद्धः प्रविश्य, तम् अज्ञात्वा, समरं चकार। स्वस्वमित्रं न विज्ञाय, स भगवान् सह जाम्बवता, जयाकाङ्क्षिणा, शस्त्रैः, शिलाभिः, द्रुमैः, बाहुभिः, मांसस्य गृध्रयुद्धवत्, भीष्णं युद्धं कृतवन्तौ। अष्टाविंशतिदिनानि, अहर्निशं, वज्रसारैः मुष्टिभिः अन्योन्यं ताडयन्तौ, न विरामं चक्रतुः। श्रीकृष्णमुष्टिभिः भग्नाङ्गः, श्रान्तः, स्वेदजलसिक्तदेहो जाम्बवान् विस्मितः प्रोवाच— "त्वं सर्वभूतानां जीवः तेजः बलं वीर्यं च; त्वमेव पुरातनः पुरुषः विष्णुः परमेश्वरः। त्वं सृष्टृणां सृष्टा, सृष्टेषु स्थितं; त्वं कालः, परात्मा, सर्वात्मा च। यस्य केवलसमीक्षया समुद्रः उद्धृतः, सेतुर्निर्मितः, लङ्कायाः कीर्तिः प्रकटिता, राक्षसानां शिरांसि बाणैः भूतले पतितानि।" एवं भगवानं विज्ञाय, भल्लूकाधिपतिः जाम्बवान्, देवकीसुतं अच्युतं वाक्यमब्रवीत्। श्रीकृष्णः, तं हस्तेन स्पृष्ट्वा, मेघगम्भीरया वाचा, भक्तवत्सलः सस्नेहमुवाच— "मण्यर्थं त्वद्गुहां प्राप्तः अस्मि, आत्मनः कलङ्कनिवारणाय, अस्मिन्नेव मणौ।" एवमुक्तः स जाम्बवान् प्रमुदितः, स्वकन्यां जाम्बवतीं मणिं च श्रीकृष्णाय समर्पयामास। जनाः श्रीकृष्णं गुहायां प्रविष्टं दृष्ट्वा, द्वादशदिनानि दुःखिताः तिष्ठन्तः, तं निर्गच्छन्तं न दृष्ट्वा पुरीं प्रत्यागच्छन्। देवकी, रुक्मिण्या सह, वसुदेवः बान्धवाश्च, कृष्णस्य अप्रत्युपस्थितिं श्रुत्वा, शोकाकुलाः अभवन्। द्वारकावासिनः दुःखिताः सत्राजितं शशंसुः; कृष्णस्य वार्तां ज्ञातुम्, दुर्गां चन्द्रभागां देवीम् उपजग्मुः। तेषां देवीपूजया, सा देवी तान् अनुगृह्य, श्रीहरिं कार्यसिद्धं पत्न्या सहितं प्रकटयामास, सर्वे हृष्टाः अभवन्। हृषीकेशं मणिभूषितं जाम्बवत्या सह प्रतिनिवृत्तं मृत्योरिव प्राप्तं दृष्ट्वा, सर्वे महोत्सवमकुर्वन्। भगवान् सत्राजितं राजसभायाम् आहूय, मणिप्राप्तिं निवेद्य, तं मणिं तस्य समक्षं न्यवेदयत्। सत्राजित् लज्जया सिरसा अधः कृत्वा, तं मणिं गृहं नीत्वा, स्वदोषेण संतप्तः अभवत्। तदनन्तरं, महान्तया ग्लान्या द्वन्द्वेन च पीडितः, चिन्तयामास—"कथं पापादस्मात् शुद्धिं गच्छेयम्? कथं वा अच्युतः मयि तुष्येत्?