सर्वं विदन् अपि जनार्दनः भगवान् तु मौनं समास्थाय स्थितवान्। तदा नारदः सम्पूर्णं वृत्तान्तं, शम्बरवधं च सहित्य, सम्यग् आख्यातवान्। तस्याः कथायाः अद्भुतत्वं श्रुत्वा कृष्णस्य अन्तःपुरस्त्रियः परमं हर्षम् अपद्यन्त, दीर्घकालनष्टं तम् आत्मीयम् इव मृत्योर् अपि प्रत्यागतम् अनुबन्ध्य, स्वागतं च कृतवन्त्यः। देवकी च वसुदेवः च, कृष्णबलरामौ च तयोः भार्याभिः सहिताः, तं दम्पती समालिङ्ग्य, रुक्मिण्या अपि सह, परमं हर्षम् अनुभूतवन्तः। यदा द्वारकावासिनः श्रुतवन्तः यत् दीर्घकालनष्टः प्रद्युम्नः प्रत्यागतः, तदा ते विस्मयपूर्वकं प्राहुः—"हा! स बालः मृत्योर् अपि प्रत्यागत इव, सुभगेन!" ये मातरः पुनः पुनः स्वस्वपतिपितृभावेन तम् उपासितवन्त्यः, यस्य स्नेहः प्रतिदिनं वर्धमानः, तत्र लक्ष्मीधामप्रतिबिम्बे रतिरागवशे, अन्ये गुणहीनाः किं कर्तुं शक्ष्यन्ति? एवं दशमस्कन्धस्य द्वितीयभागे 'प्रद्युम्नजन्मवर्णनं' नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। अथ षट्षष्टितमः अध्यायः आरभ्यते। श्रीशुक उवाच—सत्राजित् स्वकृतदोषात् स्वकन्यां श्रीकृष्णाय दत्तवान्, स्यमन्तकं मणिं स्वहस्तेन निवेद्य। राजा उवाच—"सत्राजित् केन अपराधेन कृष्णाय कन्यां दत्तवान्? स्यमन्तकः कुतः प्राप्तः? हरये कन्यादानस्य हेतुः कः?" श्रीशुक उवाच—सत्राजित् आदित्यस्य महाभक्तः सखाच आसीत्; तुष्टः सविता तस्मै स्यमन्तकं मणिं दत्तवान्। तं मणिं कण्ठे धारयन्, सत्राजित् सूर्यवत् प्रभया दीप्तिमान् द्वारकां प्रविष्टः; तस्य प्रभया नगरवासिनः तं न ज्ञातवन्तः। दूरात् तम् आलोक्य, जनाः तस्य तेजसा विमोहिताः, यत्र भगवान् द्यूतं क्रीडन् आसीत्, तत्र गत्वा निवेदितवन्तः—"नारायण! त्वं शङ्खचक्रगदाधर! दामोदर! कमलनयन! गोविन्द! यदुकुलानन्दन! एष सूर्यः स्वयम् आगतः, त्वां द्रष्टुं इच्छन्, तस्य तीक्ष्णरश्मिभिः जनानां दृष्टिं हरति। नूनं त्रैलोक्ये देवश्रेष्ठाः तव मार्गं अन्विष्यन्ति; यदुकुले त्वं गुह्यः, तस्मात् अजातशत्रुः त्वां द्रष्टुं प्राप्तः।" एवं बालानां वचनं श्रुत्वा, भगवान् कमलनयनः सस्मितम् उक्तवान्—"न सविता, सत्राजित् स्यमन्तकमणिना दीप्तः।" सत्राजित् शुभोपस्कृतं स्वगृहं प्रविश्य, तं मणिं ब्राह्मणैः अभिषिक्ते देवगृहे न्यवेशयत्। प्रतिदिनं स मणिः अष्टौ भारान् सुवर्णस्य उत्पादयति; यत्र स्यमन्तकः पूज्यते, तत्र दुर्भिक्षं, आपदः, सर्पव्यालविघातः, व्याधयः, अमङ्गलं वा न दृश्यते। यदुवरेण शौरिणा स्यमन्तकः याचितः, सत्राजित् धनलाभे अनिच्छन्, तं न दत्तवान्। कदाचित् प्रसैनः स्यमन्तकं कण्ठे धारयन्, अश्वमारोह्य वनं मृगयां गतः। तत्र सिंहः प्रसैनं तस्य चाश्वं हत्वा, मणिं गृहित्वा गह्वरं प्रविष्टः; तत्र जाम्बवता मण्यर्थी हत्वा मणिं प्राप्तवान्। स अपि तं मणिं स्वपुत्रस्य क्रीडनकम् अकरोत्। सत्राजितः भ्रातुः अदर्शनात् अत्यन्तं शोकाकुलः अभवत्। "यो मणिकण्ठः स कृष्णेन हतः, स वनं गतः, भ्राता मम" इति जनाः एकस्मात् अन्यस्मै शशंसुः। भगवतः नाम दूषितम् इति श्रुत्वा, श्रीकृष्णः स्वनामनिर्यासार्थं, नागरिकैः सह प्रसैनस्य पन्थानम् अनुसृत्य निर्गतः। वनं प्रविश्य, ते प्रसैनं हतं, तस्य च अश्वं सिंहेन निपातितम् अपश्यन्; शैलपृष्ठे सिंहं च जाम्बवता निपातितम् दृष्टवन्तः। भगवान् एकाकी तं भीषणं जाम्बवान्नृपस्य गुहां, घोरतिमिराच्छन्नां, प्रजाः बहिः स्थापयित्वा प्रविष्टः। तत्र स मणिं बालकस्य क्रीडनकम् इव दृष्ट्वा, तं ग्रहीतुं संकल्प्य, बालस्य समीपे स्थितवान्। अपरिचितं पुरुषं दृष्ट्वा, धात्री भीता आकुला अभवत्; तस्या रवं श्रुत्वा, बलिनां श्रेष्ठः जाम्बवान् क्रुद्धः प्रविष्टः। सः स्वस्वामीं श्रीकृष्णं सामान्यपुरुषमिव मत्वा, कोपात् तस्य तत्त्वं न अवगच्छन्, युद्धाय समुपस्थितः। तयोः उभयोः मध्ये तीव्रं समरं जातम्—शस्त्रैः, शिलाभिः, दारुभिः, बाहुभिः च, गृध्रयोरिव मांसार्थे। अष्टाविंशतिदिनानि, अहर्निशं, विश्रान्तिं विना, वज्रसारैः मुष्टिभिः अन्योन्यं ताडयन्तौ। श्रीकृष्णस्य प्रहारैः जाम्बवतः गात्राणि भग्नानि, बलं क्षीणम्, शरीरं स्वेदसिक्तम् अभवत्; स महान् विस्मितः, तम् उक्तवान्—"त्वं सर्वभूतानां जीवः तेजः बलं वीर्यं च; त्वमेव विष्णुः, पुराणपुरुषः, परेश्वरः, स्वामी च। त्वं सृष्टृणां स्रष्टा, सृष्टेषु च स्थितः; त्वं कालः, परिमातॄणां नाथः, परात्मा, आत्मनां चात्मा। यस्य केवलं कोपार्द्रदृष्टिपातेन सागरः कम्पितः, सेतुश्च निर्मितः, लङ्कायाः कीर्तिः विस्तारिता, राक्षसानां शिरांसि बाणैः भूमौ पतितानि।" एवं भगवन्तं ज्ञात्वा, जाम्बवान्नृपः, अच्युतं देवकीसुतं, सम्बोधितवान्। श्रीकृष्णः, तं हस्तेन स्पृष्ट्वा, मेघगम्भीरया वाचा, भक्तवत्सलतया अवदत्—"मण्यर्थं, हे जाम्बवान्नृप, अहम् अत्र आगतः, स्वदोषापवादपरिहाराय, अस्यैव मणिना।" एवं सम्प्रीतः सः स्वकन्यां जाम्बवतीं च मणिं च श्रीकृष्णाय अर्पितवान्। नगरवासिनः यदा पश्यन्ति न शौरिं गुहायां प्रविष्टम्, द्वादशदिनानि दुःखेन प्रतीक्ष्य, पश्चात् नगरं प्रत्यागच्छन्। कृष्णस्य गुहात् अप्रतिसम्प्राप्तिं श्रुत्वा, देवकी, रुक्मिणी, वसुदेवः, बान्धवमित्रसमूहः च, सर्वे शोकसन्तप्ताः अभवन्।