रुक्मिण्या वैदर्भ्या मनसि विचार्यमाणं यत्—कथं सः शार्ङ्गधन्वनः सदृशः रूपे, अङ्गेषु, गमने, वचसि, स्मिते, वीक्षणे च प्राप्तवान्? नूनं स एव मम गर्भे धारितः सुतः अयं भवेत् इति सा चिन्तयन्ती, स्नेहात् वामभुजः कम्पते, स्नेहः चास्यां प्रतिदिनं वर्धते स्म। एतस्मिन्नन्तरे, देवकीपुत्रः श्रीकृष्णः, देवकी-वासुदेवयोः सहितः, तत्र आगतः। सर्वं जानन्नपि भगवान् जनार्दनः मौनं समास्थाय स्थितः, नारदः तु सम्पूर्णं वृत्तान्तं, शम्बरासुरनिग्रहं च, निवेदयामास। एवं अद्भुतं चरितं श्रुत्वा कृष्णस्य अन्तःपुरनार्यः हर्षेण परिपूर्णाः, स दीर्घकालनष्टः पुनः प्राप्त इव मृत्योरपि पराङ्मुखः स्वजनः इति तम् उपजग्मुः। देवकी, वासुदेवः, कृष्णः, बलरामः, तयोः पत्न्यः, रुक्मिणी च, तं दम्पतीं हर्षेण आलिङ्ग्य, हर्षम् अवापुः। द्वारकावासिनः अपि प्रत्यूषितं प्रद्युम्नं पुनः प्राप्तमिति श्रुत्वा, "हा, बालकः पुनः प्राप्तः, मृत्योरपि पराङ्मुखः, भाग्येन!" इति सप्रेमं व्याहरन्। यः पुनः मातृभिः स्वपति-पितृभावेन पूजितः, यस्य प्रति-दिनं स्नेहः वर्धते, स तु लक्ष्मीमन्दिरप्रतिबिम्बे, कामरतेः क्षेत्रे, अन्यैः पुण्यहीनैः किं कर्तव्यम्? इत्यत्र न विस्मयः। एवं दशमे द्वितीये भागे श्रीमद्भागवते महापुराणे परमं पावनं प्रद्युम्नजन्मवर्णनं पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। अथ षट्षष्टितमोऽध्यायः आरभ्यते। श्रीशुक उवाच—सत्राजित् स्वकीयदोषं ज्ञात्वा, आत्मनः पुत्रीं कृष्णाय दत्वा, स्वयं स्यमन्तकं रत्नं समर्पितवान्। राजा उवाच—किं सत्राजिता कृतं कृष्णस्य दोषं? स्यमन्तकं कुतः लब्धम्? आत्मनः पुत्रीं हरये किमर्थं दत्तवान्? श्रीशुक उवाच—सत्राजित् सूर्यदेवस्य महान् भक्तः, सखा चासीत्। तेन तुष्टः सूर्यः तस्मै स्यमन्तकं रत्नं दत्तवान्। सत्राजित् तत् रत्नं कण्ठे धारयन्, सूर्यवत् दीप्तिमान् द्वारकाम् प्रविष्टः। तस्य तेजसा जनाः तं नापश्यन्। दूरतः तं विलोक्य, जनाः तस्य दीप्त्या विमोहिताः, कृष्णं द्यूतं क्रीडन्तं सन्देशम् अददुः—"भगवन्, शङ्खचक्रगदाधर, दामोदर, कमलनयन, गोविन्द, यदुप्रिया! सूर्यः आगच्छति, लोकनाथ, त्वां द्रष्टुम् इच्छन्, तस्य दीप्त्या जनानां दृष्टिः हर्यते।" "नूनं देवानां श्रेष्ठाः त्वां द्रष्टुं त्रिषु लोकेषु मार्गयन्ति; यदूनां मध्ये त्वं गुह्यः स्थितः, अजोऽयं प्रभुः त्वां द्रष्टुम् अद्य आगतः।" इति श्रुत्वा, श्रीशुक उवाच—बालानां वचनं श्रुत्वा, कमलनयनः कृष्णः सस्मितं प्राह—"सः सूर्यः नास्ति, सत्राजित् स रत्नदीप्त्या प्रकाशते।" सत्राजित् स्वगृहं शुभलक्षणैः अलङ्कृतं प्रविश्य, रत्नं मन्दिरे स्थापयामास, ब्राह्मणैः सम्पूजितं च। प्रतिदिनं तत् रत्नं अष्टभारं सुवर्णं उत्पादयति; यत्र तद् रत्नं पूज्यते, तत्र दुर्भिक्षम्, आपदः, सर्पव्यालव्यथा, रोगाः, अमंगलानि च न भवन्ति। यदूनां नृपेण शौरिणा रत्नं याचितः, सत्राजित् धनलुब्धः न सन्, तद् न दत्तवान्। एकदा प्रसैनः, तद् रत्नं कण्ठे धारयन्, अश्वं आरोह्य, वनं मृगयाय गतः। सिंहः प्रसैनम् अश्वं च हत्वा, रत्नं गृह्य, गिरिगुहां प्रविष्टः; तत्र तं सिंहं जाम्बवान् रत्नलुब्धः हत्वा। स अपि तत् रत्नं स्वपुत्रस्य क्रीडनकम् अकार्षीत्। सत्राजितः भ्रातरं न दृष्ट्वा, महद् दुःखं प्राप। "रत्नकण्ठः कृष्णेन हतः वनं गतः; भ्राता मम" इति जनाः शङ्कां कुर्वन्तः, कर्णे कर्णे गूढं वदन्ति। एवं भगवन् कृष्णः, स्वनाम्नः कलङ्कं श्रुत्वा, तं शुद्धये, नगरवासिभिः सह प्रसैनस्य मार्गं अन्वगच्छत्। प्रसैनं हतं, अश्वं सिंहेन हतं वनमध्ये दृष्ट्वा, सिंहं च पर्वतशृङ्गे भल्लूकेन हतं जनाः अपश्यन्। ततो भगवान् एकाकी, भयङ्करां जाम्बवान् गुहां, अन्धकारपूर्णां, प्रविश्य, जनान् बहिः स्थापयामास। तत्र, बालकस्य क्रीडनकम् अभूत् तद्रत्नम् दृष्ट्वा, तद् ग्रहीतुं समीपे स्थितवान्। अपरिचितं पुरुषं दृष्ट्वा, धात्री भीता उच्चैः अक्रन्दत्; तस्याः शब्दं श्रुत्वा, जाम्बवान्, बलिनां श्रेष्ठः, कोपितः, त्वरया प्रविष्टः। स भगवन्तं स्वमिव साधारणं मन्यन्, तं नाज्ञायत्, क्रुद्धः तेन समरं कृतवान्। तयोः उभयोः महान् युद्धम् अभवत्; शस्त्रैः, शिलाभिः, द्रुमैः, बाहुभिः च, मांसस्य लोभेन गृध्रयोरिव, विजयं प्रति स्पर्धन्तौ। अष्टाविंशतिदिनानि, अहर्निशम्, विश्रान्तिं विना, वज्रसारैः पाणिभिः परस्परं ताडयन्तौ। कृष्णस्य प्रहरणैः जाम्बवान् संक्लिष्टाङ्गः, शक्तिक्षीणः, स्वेदसिक्ततनुः, विस्मितः, तं उवाच— "त्वं हि सर्वभूतानां प्राणबलवीर्यशौर्यात्मा, विष्णुः पुरातनः परमेश्वरः प्रभुः। त्वं सृष्टिकर्तॄणां कर्ता, सृष्टेषु च स्थितः; त्वं कालः, मापकाधिपः, परमात्मा, आत्मनां आत्मा च। यस्य केवलं कोपार्द्रितेन कटाक्षेण, सागरः कम्पितः, मार्गः दर्शितः, सेतुश्च निर्मितः, लङ्कायाः कीर्तिः प्रकाशितः, राक्षसानां शिरांसि बाणैः भूमौ पतितानि।" एवं भगवन्तं विज्ञाय, भल्लूकाधिपः, अच्युतं देवकीसुतं, उवाच। कृष्णः कमलनयनः, हस्तेन तं स्पृशन्, मेघनिनादसमानया वाचा, भक्तवत्सलः, तम् उवाच—"रत्नस्य हेतोः, भल्लूकाधिप, अहम् इह गुहां प्राप्तवान्, स्वात्मनः कलङ्कं शुद्धये, एतद्रत्नं गृहीत्वा।