कालेन नातिदीर्घेण कृष्णस्य सुतः पूर्णयौवनमवाप्तवान्, यः तं पश्यन्तीनां स्त्रीणां हृदयानि कम्पयामास। तदा रतिर्नाम सा स्वपतिमभिगम्य, यस्य नेत्रे कमलदलसदृशे, बाहू च दीर्घौ, स च पुरुषरत्नः, लज्जितस्मितसाक्षिपातेन, प्रेमणो लीलया उन्नतभ्रूभ्यां तमवलोकयामास। तदा कार्ष्णिः कृष्णात्मजः तां वदति स्म—“स्त्री, तव चेतः मातृवत् नास्ति; त्वं माम् उपयुज्य प्रियवत् आचरसि, न मातृवत्।” रतिरेवमुक्त्वा प्रत्युवाच—“त्वं नारायणस्य सुतः, शम्बरद्वारे गृहात् अपहृतः; अहं तव धर्मपत्नी रतिः, त्वं च प्रभो कामः। स तु दानवः शम्बरः त्वां शिशुम् उदधौ क्षिप्तवान्; मीनः त्वां जग्धवान्, तस्य उदरात् प्रभो, त्वमिह प्राप्तः। अद्य त्वं स्वमायया मोहादिभिः तं दुष्टमायाविनं शत्रुम्, दुर्धर्षं, स्वबलात् निहन्याः। तव जननी त्वयि विरहिता कुररीव शिशुविहीना, वात्सल्यविह्वला, वत्सवियोगपीडिता धेनुवत् शोकाकुला वर्तते।” एवं कथयित्वा, मायावती महायोगिनी, तस्मै प्रद्युम्नाय परमं मायाविनाशकं विद्योपदेशं ददौ। ततः स प्रद्युम्नः शम्बरसुरं समुपेत्य युद्धाय समाह्वयत्, तं सहिष्णुं न शक्यं तैक्ष्ण्यवचोभिः रुषितः कुपितः कर्तुम्। शम्बरोऽपि तैः कठोरैर्वाक्यैः सर्प इव पदाहतेन, क्रुद्धलोचनः, गदामादाय निर्गतः। स गदां बलवत् परिपूर्णां घूर्णयन्, प्रद्युम्नाय प्रहरन्, गर्जनं चक्रे यथा वज्रः शिलायाम्। तदा भगवतः प्रद्युम्नस्य कोपात् शत्रोर्गदां प्रतिहत्य स्वगदां क्षिप्तवान्। मायया दर्शितया मायया सुररिपुः कृष्णपुत्रं दिव्यास्त्रवृष्ट्या पीडयामास। तया शस्त्रवृष्ट्या संतप्तः रुक्मिणीसुतः महारथः परममायामन्त्रं पावनं, सर्वमायाविनाशनं, जजाप। तदा दानवः शतशः गुह्यानि गान्धर्वभूतसर्पराक्षसास्त्राणि प्रयोक्तुम् आरब्धवान्, कृष्णपुत्रस्तु तानि सर्वाणि व्यनुदत्। ततः स सिंहमुकुटकुण्डलोपेतं तीक्ष्णं खड्गमुत्क्षिप्य, शम्बरस्य शिरः सशोणदाढ्यः बलवता छित्त्वा, तस्य देहात् व्यपाहरत्। तदा देवैः स्तुतिभिः पुष्पवृष्टिभिश्च पूजितः, स्वपत्नीना दिव्यगमनेन गगनं समुत्पत्य नीयमानः। स दिव्यस्त्रीसमाकीर्णं शोभनं अन्तःपुरं प्रविश्य, स्वपत्नीना सह मेघे विद्युदिवागमत्। तं तत्र श्याममिव जलदं, पीताम्बरधरं, दीर्घबाहुं, ताम्रलोचनं, सुकान्तमुखं, मृदुस्मितं च दृष्ट्वा, तस्य नीलकुन्तलविन्यस्तपद्ममुखं विलोक्य, स्त्रियः कृष्णमिव मत्वा लज्जया क्वचित् क्वचित् न्यकुचन। शनैः शनैः तं विवेच्य, लज्जाकम्पिताः, ताः प्रमुदिताः, अद्भुतरत्नमिव, समीपं समुपेत्य सन्तुष्टाः। तदा वैदर्भी कृष्णपत्नी, श्यामलोचना, मधुरभाषिणी, स्वपुत्रवियोगं स्मृत्वा, वात्सल्यपूरितस्तनयुग्मा बभूव। सा चिन्तयामास—“कः अयं पुरुषरत्नः, कमललोचनः? कस्य सुतः? केन गर्भे धृतः? का सा स्त्री यया स लब्धः अथवा केन स प्राप्तः? मम च सुतः जातकाले नीतः; अयं तु तद्वयस्कः तदाकारः; यदि तत्र जीवति, कुत्र स्यात्? कथं स शार्ङ्गधनुर्धराय समरूपः—स्वरूपे, अङ्गेषु, गतौ, वचने, स्मिते, वीक्षिते च? नूनं स एव मम गर्भजातः; मम वामभुजः स्नेहात् स्पन्दते, स्नेहोऽपि वर्धते।” एवं वैदर्भ्या विचारयन्त्यां, देवकीपुत्रः श्रीकृष्णः देवक्या वसुदेवेन च सह आगतः। सर्वज्ञः स भगवान् जानर्दनः मौनं बभूव; नारदस्तु सम्पूर्णं वृत्तान्तं, शम्बरवधं च, न्यवेदयत्। तदाश्चर्यकथां श्रुत्वा कृष्णस्य अन्तःपुरस्त्रियः प्रमोदिताः, बहुवर्षविहीनं तमागतं मृतमिव पुनः प्राप्तं सस्नेहं समागताः। देवकी वसुदेवः कृष्णबलरामौ च स्वपत्नीभिः सह तयोः दम्पत्योः आलिङ्गनं कृत्वा, रुक्मिण्यपि प्रमोदिता। द्वारकावासिनः अपि श्रुत्वा, यः प्रद्युम्नः नष्टः, स प्रत्यागतः, हर्षेणोचुः—“हन्त! बालकः मृत इव पुनः प्राप्तः, सुभग्येन!” यं मातरः पुनः पुनः स्वपतिस्वपितृभावेन पूजयन्त्यः, यस्य स्नेहः प्रतिदिनं वर्धते, तत्र लक्ष्मीधामप्रतिबिम्बे, कामरतेः क्षेत्रे, अन्ये गुणहीनाः किं कुर्वन्ति इति न विस्मयः। एवं दशमस्कन्धस्य द्वितीयभागे प्रद्युम्नजन्मवर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। अथ षट्षष्टितमः अध्यायः आरभ्यते। श्रीशुक उवाच—सत्राजित् स्वदोषं विज्ञाय, आत्मनः कन्यां कृष्णाय दत्त्वा, स्यामन्तकं रत्नं स्वहस्तेन समर्पयामास। राजा उवाच—“किं दोषं सत्राजिता कृतवान्, हे ब्रह्मन्? कुत्र स्यामन्तकं लब्धम्? किमर्थं कन्यां हरये दत्तवान्?” श्रीशुक उवाच—सत्राजित् सूर्यदेवस्य भक्तः सखाच्चासीत्; तुष्टः सूर्यः तस्मै स्यामन्तकं रत्नं दत्तवान्। स तद्रत्नं कण्ठे धारयन्, सूर्यसदृशप्रभया द्वारकां प्रविष्टः; तस्य प्रभया जनाः तं न विवेकुः। जनाः तं दूरात् दृष्ट्वा, तस्य तेजसा विमोहिताः, द्यूतं क्रीडन्तं भगवन्तं निवेदयामासुः—सूर्य इव आगतः इति। “नारायण! नमस्ते, शङ्खचक्रगदाधर! दामोदर! पद्मलोचन! गोविन्द! यदुवल्लभ!” इति स्तुत्वा, तं जगन्नाथं ब्रवीतु—“एष सूर्यः आगच्छति, त्वां द्रष्टुकामः, तीक्ष्णरश्मिभिः पुरुषदृष्टिं हरन्।