सा रति, कामस्य प्रसिद्धा पत्नी, तस्य पतिं पुनर्जन्म प्रतीक्षमाणा तिष्ठति स्म, यस्य शरीरं दग्धं जातम्। शम्बरासुरेण स्वरसदनं नियोजिता सा मायावती, तम् शिशुम् एव कामं साक्षात् विज्ञाय, तस्मिन् बालके स्नेहम् अन्वभवत्। न चिरात् एव कृष्णात्मजः सः कुमारः पूर्णयौवनम् आप, यस्य रूपेण स्त्रियः सन्दृष्टमात्राः स्फुरन्ति स्म। सा रति, कमलपत्रलोचना, दीर्घबाहुं, पुरुषर्षभं पतिं समुपेत्य, लज्जावनतस्मितवदना, स्नेहेन उन्नमितभ्रूः, सव्रीडं सविलासं च दृष्टिं तस्य निष्क्षिप्य तस्थौ। कृष्णपुत्रः प्रद्युम्नः तां रतिं सम्बोध्य उवाच—"न ते मातृचित्तं, हे शुभे! त्वं मम मातृष्व न व्यवहरसि, किं तु प्रियतमा इव।" तदा रति उवाच—"त्वं नारायणस्य सुतः, शम्बरासुरेण गृहेभ्यः अपहृतः; अहं तव धर्मपत्नी रति, त्वं च प्रभोः काम एव।" "सः दानवः शम्बरः त्वां जातमात्रं सागरे अपातयत्, मत्स्येन निगीरितः त्वं तस्य जठरात् अत्र आगतः।" "अधुना त्वं स्वमायया, मोहादिभिः, तस्य दुर्जयस्य शत्रोः, मायाविनः, वधं कुरु।" "त्वदीया माता कुररीव पुत्रवियोगात् शोकाकुला, वात्सल्यगाढा, पिण्डायिता, धेनुरिव वत्सवियुता, दुःखिता तिष्ठति।" एवं कथयित्वा सा मायावती, महती मायावती, प्रद्युम्नाय परमं मायाविनाशनं विद्यां ददौ। ततः सः प्रद्युम्नः शम्बरं समुपेत्य युद्धाय आह्वयत्, तं वाक्यैः तुदन्, युद्धे प्रवृत्तिं जनयन्। तस्य कठोरवचोभिः ताडितः शम्बरः, पादेन सपन्न इव सर्पः, क्रोधात् रक्तलोचनः, गदां गृहीत्वा निर्गतः। सः बलवद् गदां परिभ्रम्य, प्रद्युम्नाय प्रहरन्, गर्जनं कृत्वा, वज्रनिपातसदृशं शब्दं व्यनदत्। तस्य गदा पतन्त्याः प्रद्युम्नः स्वगदया तां निरस्य, शत्रवे स्वगदां चिक्षेप। ततः मायया दानवः दिवः शस्त्रवृष्टिं कृष्णपुत्रे समुत्ससर्ज। तैः शस्त्रवर्षैः पीडितः रुक्मिणीसुतः, महारथः, तदानीं विशुद्धसत्त्वमन्त्रं स्मृत्वा, सर्वमायाविनाशनं, जपन् मायां व्यनाशयत्। तदा दानवः शतशः गुह्यगन्धर्वभूतसर्पराक्षसीः मायाः प्रयोजयामास; कृष्णपुत्रः सर्वाः ताः नाशयामास। ततः शिरोमणिना किरीटकुण्डलोपेतः, तीक्ष्णं खड्गं उत्थाप्य, ताम्रदंष्ट्रं शम्बरस्य शिरः प्रचिच्छेद, स्फुरद्भास्वरदाढिम्। तं देवाः स्तुतिभिः पुष्पवृष्टिभिश्च सम्पूजयामासुः। सः स्वपत्नीया दिव्यगत्या आकाशमार्गे नीतः। तदनन्तरं सौम्यया पत्न्या सह, वज्रनिभेन मेघेन सह विद्युत्कलया इव, स्वर्णमण्डपं, स्त्रीशतानां समाकीर्णं, प्रविश्य स्थितः। तं श्याममिव जलदं, पीताम्बरं, दीर्घबाहुं, ताम्रनेत्रं, सुन्दरवदनं, मृदुस्मितं च दृष्ट्वा, स्त्रियः तं कृष्णमिव मत्वा, लज्जया इतस्ततः न्यवर्तन्त। अनुप्राप्ते समये, ताः स्त्रियः लज्जाकम्पिताः, तं रत्नमिव पुरुषेषु समुपेत्य, हृष्टाः विस्मिताः च स्थिताः। तदा वैदर्भी, श्यामलोचना, मधुरभाषिणी, स्वं पुत्रं स्मृत्वा, स्नेहसिक्तस्तनी, चिन्तयामास। सा मनसि विचारयन्ती—"कः अयं पुरुषरत्नः, कमललोचनः? कस्य सुतः? केन गर्भे धृतः? का एषा स्त्री, येन लब्धः?" "ममापि पुत्रः जातकाले नीतः; अयम् अपि तस्यैव वयस्कः, तस्यैव रूपः; यदि स जीवति, कुत्र स्यात्?" "कथं अयं शार्ङ्गधन्विनः सदृशः जातः—रूपे, अङ्गेषु, गत्यां, वाणी, स्मिते, वीक्षणे च?" "नूनं एष एव मया गर्भे धृतः; स्नेहात् वामभुजः कम्पते, मम तस्मिन् स्नेहः वर्धते।" एवं वैदर्भ्यां चिन्तयन्त्यां, देवकीपुत्रः श्रीकृष्णः, देवक्या वसुदेवेन सह, तत्र आगतः। सर्वं जानन् अपि, जनार्दनः मौनं बभूव; नारदः तदा समग्रं वृत्तान्तं, शम्बरवधं च, न्यवेदयत्। तस्याः अद्भुतस्य वार्तायाः श्रवणेन, कृष्णस्य अन्तःपुरस्त्रियः प्रमोदिता, बहुवर्षवियोगात् प्राप्तं तम् मृतवत् पुत्रं प्रीत्या परिष्वज्य। देवकी वसुदेवः, कृष्णबलरामौ, तयोः पत्न्यः, रुक्मिणी च, तौ दम्पती समालिङ्ग्य, प्रमुदिता अभवन्। प्रद्युम्नः लब्ध इति श्रुत्वा, द्वारकावासिनः सन्तोषेण ऊचुः—"हा! बालः मृतवत् पुनः प्राप्तः, भाग्येनैव!" यम् मातरः पुनः पुनः स्वस्वामिपितृभावेन समर्चयन्ति, यस्य स्नेहः प्रतिदिनं वर्धते, न चिद् आश्चर्यं—आदये लक्ष्मीगृहप्रतिबिम्बे, रतिसंयोगे, अन्ये गुणहीनाः किं कुर्वन्ति? एवं दशमस्कन्धस्य द्वितीयभागे प्रद्युम्नोत्पत्तिवर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। अथ षट्षष्टितमः अध्यायः आरभ्यते। श्रीशुक उवाच—सत्राजित्, किंचित् अपराधं कृत्वा, स्वकन्यां कृष्णाय ददौ, स्वयं स्यमन्तकं च दत्तवान्। राजा उवाच—किं अपराधं सत्राजित् कृष्णे कृतवान्? कुत्र स्यमन्तकं प्राप्तवान्? किमर्थं कन्यां हरये दत्तवान्? श्रीशुक उवाच—सत्राजित् आदित्यस्य परमभक्तः, प्रियः सखा चासीत्; तुष्टः सविता तस्मै स्यमन्तकं दत्तवान्। सत्राजित् तद्रत्नं कण्ठे धारयन्, सूर्यसमप्रभः, द्वारकां प्रविष्टः; तस्य तेजसा जनाः तं न विवेकुः। जनाः दूरात् तं दृष्ट्वा, तस्य प्रभया विमोहिताः, द्यूतं क्रीडन्तं भगवन्तं प्रति, सवितारमिव आगतम् इति निवेदयामासुः।