यदा सुतं मत्स्यगर्भे स्थितं दृष्ट्वा तं जनाः मायावत्यै निवेदयामासुः, तस्याः चित्तं सुतस्य तत्त्वमूलं च तत्र कथं प्रविष्टः इति चिन्तया व्याकुलं बभूव। तदा नारदः सर्वमाख्यात्। सा मायावती न तु अन्यकोऽपि, रतिरिति ख्यातया कामस्य पत्न्यभूत्, या स्वपतिस्य दग्धदेहस्य पुनर्जन्मस्य प्रतीक्षां कुर्वती तस्थौ। शम्बरासुरेण पाकशालायां नियुक्ता सा मायावती, तं बालकं स्वं पतिमेव कामं विज्ञाय, तस्मिन्स्नेहम् अदधात्। अल्पेनैव कालेन कृष्णपुत्रः प्रद्युम्नो यौवनं प्राप्तवान्, तं दृष्ट्वा स्त्रीणां हृदयानि कम्पितानि। तदा रति, पद्मलोचनया, दीर्घबाहुना, पुरुषश्रेष्ठेन स्वपत्न्या, लज्जाविहसितसमीक्षया, प्रेमलीलाविलासितभ्रुकुट्या, तं पतिं समीपमुपेत्य तस्थौ। स तु कृष्णपुत्रः प्राह—"न ते मातृभावो मयि, त्वं मम प्रियतमेव व्यवहरसि, न तु मातरम्।" रतिरुवाच—"त्वं नारायणस्य सुतः, शम्बरासुरेण गृहेभ्यो हृतः; अहं तव धर्मपत्नी रतिः, त्वं च भगवन् कामः। स दानवस्त्वां शिशुं समुद्रे क्षिप्तवान्, मत्स्येण भग्नः, ततः तस्य उदरेभ्यः त्वं अत्र प्राप्तः। अद्य त्वं स्वमायया मायाविभ्रमादिभिः, तं दुर्जयं मायावन्तं शत्रुं जहीहि। तव माता कुररीव सुतवियोगदुःखिता, वात्सल्यवशेन शक्तिहीना, वत्सवियुक्ता धेनुरिव विलपति।" एवं उक्त्वा सा मायावती, महायोगिनी, प्रद्युम्नाय परममायाविद्याम् उपदिदेश, या सर्वमायानाशिनी। ततः प्रद्युम्नः शम्बरं समुपेत्य युद्धाय समाह्वयत्, अप्रतिषह्यैः वाक्यैः तम् उद्बोधयन् कलहं जनयामास। तं तु तीक्ष्णवचोभिः आहतः, पादाघातेन नाग इव, शम्बरः क्रोधात् रक्तलोचनः, गदां गृहित्वा निर्जगाम। स गदां बलात् परिवर्तयन्, महात्मनः प्रद्युम्नस्योपरि तां प्रहरन्, वज्रनिपातघोषवद्घोरध्वनिं कृत्वा निपातितवान्। तदा प्रद्युम्नः स्वगदां क्रुद्धः शत्रवे प्रक्षिप्य, तस्य पतन्तीं गदां अपाकरोत्। मायया प्रदर्शितया, शम्बरासुरः दिव्यास्त्रवर्षं कृष्णपुत्रे प्रादुष्करोत्। तेन अस्त्रवर्षेण पीडितः, रुक्मिणीसुतः महारथः, विशुद्धमन्त्रम् आजुहाव, यः सर्वमायां विनाशयति। अथ दानवः शतशो गान्धर्वभूतसर्पराक्षसीमायाः प्रयुज्य, कृष्णपुत्रः ताः सर्वाः व्यपोह्य। ततः तीक्ष्णखड्गं समुत्क्षिप्य, किरीटकुण्डलभूषितः, ताम्रवर्णदाढिमण्डितं शम्बरस्य शिरः प्रचिच्छेद। तं देवा: स्तुतिभिः पुष्पवर्षैः अभ्यषिञ्चन्; स स्वपत्नीया दिव्यया गम्यमानः, दिव्यगत्या व्योम्ना नीतः। स तदा दिव्यगृहं प्रविश्य, शतसाहस्रस्त्रीसमाकुलं, स्वपत्नीया सह मेघे विद्युदिव व्योम्नः अवतीर्णः। तं श्यामं मेघसन्निभं, पीतवाससं, दीर्घबाहुं, ताम्रलोचनं, सुन्दरमुखं, मृदुस्मितं च दृष्ट्वा, स्त्रियः तं कृष्णमिव मत्वा लज्जया इतस्ततः प्रच्छादयन्। शनैः तं विवेच्य, लज्जालवेन, हृष्टाः स्त्रियः तं रत्नमिव आश्चर्येण अभ्युपेत्य। तदा वैदर्भी कृष्णपत्नी, श्यामलोचना मधुरभाषिणी, स्वं नष्टं सुतं स्मृत्वा, वात्सल्येन स्तनौ स्निग्धौ बभूवतुः। सा चिन्तयामास—"कोऽयमुत्तमपुरुषरत्नः, पद्मलोचनः? कस्य सुतः? केन गर्भे धृतः? का वा सा स्त्री यया प्राप्तः?" पुनः, "मम पुत्रोऽपि प्रसवगृहात् नीतः; अयं तस्य तुल्यवयस्कः, तुल्यरूपः; स चेत् जीवति, कुत्र स्यात्?" पुनश्च, "कथमस्य शार्ङ्गधनुषः धारिणः सदृशत्वं—रूपे, अङ्गेषु, गत्यां, वाणी, स्मिते, वीक्षायाम् च?" अन्ते, "नूनं एष एव सुतो मम गर्भसम्भवः; वामभुजोऽपि वात्सल्यात् कम्पते, स्नेहः चास्य प्रवर्धते।" एवं वैदर्भ्याः चिन्तयन्त्याः, देवकीसुतः श्रीकृष्णः देवक्याः वसुदेवस्य च सहितः आगतः। सर्वं जानन्नपि जनार्दनः मौनं बभूव; नारदश्च तदाख्यात्—शम्बरवधं च सर्वं न्यवेदयत्। तां विचित्रां कथां श्रुत्वा, कृष्णस्य अन्तःपुरस्त्रियः हर्षपूर्णाः, दीर्घकालनष्टं तमिव मृतसञ्जीवितमागतं प्रद्युम्नं समभ्यनन्दन्। देवकी वसुदेवश्च, कृष्णबलरामौ तयोः भार्याभिः सह, स्नेहेन तं दम्पती च रुक्मिणीं च आलिङ्ग्य हर्षमापेदिरे। द्वारकावासिनः अपि श्रुत्वा नष्टः प्रद्युम्नः प्रत्यागतः, "हा! बालः मृत इव पुनरागतः—सौभग्येन!" इति प्रहृष्टाः। स यं मातरः पुनः पुनः स्वपति-पितृभावेन पूजयन्ति, यस्य प्रति स्नेहः प्रतिदिनं वर्धते—किं तत्र आश्चर्यं? लक्ष्मीपतेः प्रतिबिम्बे, कामरूपिणि, अन्ये गुणहीनाः किं कुर्वन्ति? एवं दशमस्कन्धस्य द्वितीयभागे प्रद्युम्नजन्मवर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। अथ षट्षष्टितमः अध्यायः आरभ्यते। श्रीशुक उवाच—सत्राजित् स्वकृतदोषं विज्ञाय, आत्मनः कन्यां कृष्णाय दत्तवान्, स्वयं स्यमन्तकं च रत्नं समर्प्य। राजा उवाच—"किं दोषं सत्राजित् कृष्णेऽकरोत्? स्यमन्तकं कुतः प्राप्तवान्? किमर्थं स कन्यां हरये दत्तवान्?" श्रीशुक उवाच—सत्राजित् आदित्यदेवस्य भक्तः प्रियश्चासीत्; तुष्टः सूर्यः तस्मै स्यमन्तकं दत्तवान्। स रत्नं ग्रीवायां धारयन्, सूर्यवत् प्रभया दीप्तिमान्, द्वारकां प्रविश्य, तस्य तेजसा जनैः नाभिज्ञायि।