रात्रौ मातुः पुत्रदुःखेन त्रस्तया तस्य वचनैः भयभीता, सा कूपे पतित्वा प्राणान् त्यक्तवती। ततः योगनिष्ठः गोकरणः तीर्थयात्रायाम् प्रवृत्तः, न तस्य शोकः न हर्षः, न रिपवः न मित्राणि। धुन्धुकारी तु गृह एव स्थितः, पञ्च वेश्याभिः परिवृतः, तासां पालनमोहितचित्तः, अत्यन्तक्रूरकर्माणि अकरोत्। कदाचित् ताः वेश्याः भूषणकामनया, स कामान्धः मृत्युम् विस्मृत्य, गृहतः निर्गत्य तदर्थं धनम् आनीय, तासां वस्त्राणि भूषणानि विविधानि च दत्त्वा गृहं प्रत्यागच्छत्। तस्य धनसञ्चयम् दृष्ट्वा, रात्रौ ताः महिलाः चिचिन्तयन्—"सः नित्यं चौर्यं करोति; अतः राजा तं गृहीत्वा धनं हरित्वा हनिष्यति।" स्वार्थरक्षणाय ताः गुप्तं तं हन्तुं निश्चित्य, रात्रौ तं सुप्तं रज्जुभिः बद्ध्वा, धनम् आदाय तं हत्वा अन्यत्र गच्छन्। तस्य ग्रीवायां फन्दं स्थापयित्वा तं हन्तुं प्रयत्नम् अकरोत्, किन्तु शीघ्रकर्मणि अपि स न म्रियते स्म, ताः सन्त्रस्ताः अभवन्। ततः ताः तस्य मुखे ज्वलन्तः अंगारपिण्डान् क्षिप्त्वा, तं तीव्रदाहव्यथया पिडितम्, स प्राणान् त्यक्तवान्। ताः प्रमत्ताः महिलाः तस्य मृतदेहं गर्ते निक्षिप्य, तत् रहस्यं कस्यापि न विदितम्। लोकैः पृष्टाः ताः उक्तवन्त्यः—"सः दूरं गतः, अस्माकं प्रियः; वर्षे पुनः सम्प्रत्यागमिष्यति, धनलोभेन आकृष्टः।" बुद्धिमान् कदापि दुष्टस्त्रियः न विश्वासयेत्; यो मूढः तासु आश्रयति, स दुःखैः अभिभूतः। कामनिष्ठास्त्रियः वचनानि मधुराणि, सुखवर्धनानि; तासां हृदयानि तु तीक्ष्णानि, किम् पुरुषः तासां प्रियः अस्ति? तस्य धनम् गृहीत्वा, ताः बहुपतिभिः युक्ताः, गत्वा धुन्धुकारी महापिशाचः अभवत्, पापकर्मभिः पीडितः। सः वातरूपम् धृत्वा सर्वदिशिषु धावन्, शीततापाभ्याम् अभिभूतः, अन्नहीनः, तृषार्तः। किञ्चित् कालात्, गोकर्णः लोकात् तस्य मृत्युः ज्ञातवान्। तं अनाथम् अवगम्य, गोकर्णः गयायां पितृयज्ञम् अकरोत्; यत्र यत्र तीर्थम् अगच्छत्, तत्र तत्र तस्य श्राद्धम् अकरोत्। एवं भ्रमन्, गोकर्णः स्वपुरम् प्रत्यागच्छत्; रात्रौ गृहान्तर्ये शय्यायाम् अन्यमनस्कः शयनम् अकरोत्। तत्र गोकर्णम् शय्यम् उपगतम् दृष्ट्वा, धुन्धुकारी तम् रात्रौ भयङ्कररूपेण प्रकटितवान्। सः क्रमशः मेषः, गजः, महिषः, इन्द्रः, अग्निः, पुनः पुरुषः अभवत्—एकैकं रूपम् एकवारम् एव। एतत् विलोक्य, गोकर्णः धैर्येण स्थितः, दुःखितस्य जनस्य रूपम् अवगम्य तं पप्रच्छ। गोकर्णः उवाच—"कः त्वम्, रात्रौ भीषणः? कुतः एतत् अवस्थाम् प्राप्तः? पिशाचः वा, भूतः वा, राक्षसः वा? वद।" सूतेन उक्तम्—एवं पृष्टः, सः पुनः पुनः उच्चैः क्रन्दन्, वाच्यं न शक्नोति, केवलम् चित्तवृत्तिम् सूचयन्। तदा गोकर्णः जलम् आदाय, तं उत्तोल्य, तस्मात् पापात् मुक्तः, भाषितुम् आरभत। पिशाचः उवाच—"अहं तव भ्राता धुन्धुकारी नाम, स्वदोषेण मानुषजन्म नष्टवान्। मम कर्मणां गणना नास्ति, महामूढत्वेन परिवर्तितः, लोकान् हिंसितवान्, स्त्रीभिः दुःखेन हतः। अतः पिशाचः अभवम्, दुःखितः, वायुम् जीवामि, भाग्येन फलं लभे।" "हे मित्र, दयासिन्धो, भ्रातः, शीघ्रं मोचय! इत्युक्त्वा, गोकर्णः तं उवाच—"तेन तव कृते गयायां श्राद्धम् सम्यक् अर्पितम्; किं तव मोक्षः न प्राप्तः? एतत् आश्चर्यं मे। यदि गयाश्राद्धेन अपि मोक्षः न लभ्यते, तर्हि अन्यः उपायः नास्ति; किं तव कृते कर्तव्यम्? सत्यं विस्तरशः वद।" पितृरूपः उवाच—"शतश्राद्धेन अपि मोक्षः न लभ्यते; अन्यं उपायं चिन्तय तव मोक्षाय।" एतद् श्रुत्वा, गोकर्णः विस्मितः—"यदि शतश्राद्धेन अपि मोक्षः न लभ्यते, तव मोक्षः दुष्करः।" तदा गोकर्णः उवाच—"स्वस्थानम् गच्छ, पितृ, न भयम्; अहम् उपायम् चिन्तयिष्यामि, यः तव मोक्षम् करिष्यति।" एवं उक्तः, धुन्धुकारी स्वस्थानम् अगच्छत्; गोकर्णः रात्रौ चिन्तायाम् स्थितः, न निद्रितः। प्रभाते, तं आगतम् दृष्ट्वा, जनाः हर्षेण समागच्छन्; सः तेषां सर्वं रात्रौ घटितम् उक्तवान्। योगनिष्ठाः, विद्वांसः, ब्रह्मवादिनः, शास्त्रसमूहम् परीक्ष्य अपि, तस्य मोक्षाय उपायम् न दृष्टवन्तः। तदा सर्वैः, सूर्यस्य वचनम् तस्य मोक्षाय परमम् अभवत्; तस्मिन् समये, गोकर्णः सूर्यस्य गतिम् निरूद्धवान्। "हे विश्वसाक्षिन्, नमः; मोक्षकारणम् वद," इत्युक्त्वा, सूर्यः दूरात् स्पष्टम् अवदत्—"सप्तदिनानि श्रीमद्भागवतं पाठय; तेन मोक्षः लभ्यते।" एतद् श्रुत्वा, सर्वे धर्मरूपम् तद् अभ्यनन्दन्।