यथार्थात्मनः कदाचनापि अन्येन सत्त्वेनासत्त्वेन वा संयोगो नापि वियोगः विद्यते। यथा सूर्यस्य प्रकाश्यैः रूपैः केवलं संबन्धः कल्प्यते, तथैव आत्मनः सम्बन्धवियोगौ केवलं अविद्यया कल्पितौ। जन्माद्याः षड्भावपरिणामा देहस्यैव भवन्ति, न तु कदापि आत्मनः; यथा चन्द्रस्य कलाः वा ग्रहरूपेण तस्य ग्रहणं न तु तस्य स्वरूपेण कश्चित् दोषः। स्वप्ने यथा स्वात्मानं वस्तूनि च अनुभवति, तेषां च परिणामान् अशेषतः भुङ्क्ते, तद्वत् अज्ञः पुरुषः संसारं प्रविश्य, असत्यम् एव सत्यम् इति मन्यते। तस्मात् हे सुमुखि, आत्मनः शोषणरूपां मोहजन्यां शोकमालां तत्त्वज्ञानस्य प्रकाशेन विनुद्य, स्वस्वरूपे स्थित्वा शान्तिं प्राप्नुहि। एवं भगवता उपदिष्टा सा सुमध्यमा रामा सम्यग्विज्ञानसमन्विता दुःखं त्यक्त्वा मनः समाहितवती। तयोः प्रभावाभ्यां हीनः, प्राणैः संक्षीणैः, तेजसा च विनष्टः, स्वदूषितं रूपं च स्वकृतानर्थान् च स्मरन्, सः महान् दुःखमवाप। सः भोजकटमिति नाम नगरं निर्माय, तत्रैव वासमकरोत्; न च दुष्टं कृष्णं प्रतिजघान, न च स्वां कनिष्ठां बाधितवान्। 'न कुंडिनमहम् प्रवेक्ष्यामि' इति सङ्कल्प्य, भगवता भीष्मकतनयया च जितः, अन्यैः नृपतिभिः सह, तत्रैव रोषेण स्थितवान्। ततः कृष्णः भीष्मकतनयां विधिवत् नगरं प्राप्य, तया विवाहं चकार; तदा यादवपुर्यां सर्वेषां कृष्णैकभक्तानां गृहेषु महोत्सवः अभवत्। नराः स्त्रियश्च हृष्टाः सुवर्णकुण्डलैः शोभिताः, विवाहितदंपत्योः सम्यक् भूषणवस्त्रधारिणोः कृते, विविधानि दानानि आनयन्। तद्वृष्णिपुरी इन्द्रध्वजैः, अद्भुतैः माल्यैः, वस्त्रैः, मणितोरणैः, शुभकलशैः, धूपदीपैः, सर्वद्वारेषु शोभिता, दीप्तिमती बभौ। तस्यां पुरीं सुगन्धिसिक्तमार्गाः, द्वारेषु राजप्रियैः गजैः, कदलीनागरदालीनां पंक्तिभिः च विराजिता। कुरवः, सृञ्जयाः, कैकेयाः, विदर्भाः, यादवाः, कुन्तयश्च सर्वे सन्तोषेण तत्र मिलित्वा, हर्षोत्कर्षेण विचरन्ति स्म। रुक्मिण्याहरणकथा सर्वत्र गायमाना, राजकन्यकाः नृपाश्च तत्र महदाश्चर्यं प्राप्तवन्तः। द्वारकायां तु, हे राजन्, श्रीकृष्णस्य रुक्मिण्या रामया च सह संगमं दृष्ट्वा, जनाः महोत्सवेन हर्षं प्राप्नुवन्। शुक उवाच— कामः, यः पूर्वं रुद्रकोपेन दग्धः, वासुदेवांशः पुनः शरीरीभावाय तं रूपं धारयन् जातः। सः वैदर्भ्याः पुत्रः कृष्णतेजसा युक्तः, सर्वथा पितरं नातिशेते, प्रत्युम्न इति ख्यातिम् आप। तं शम्बरः मायावान् शिशुं शत्रुमिति ज्ञात्वा, समुद्रे क्षिप्त्वा, स्वगृहं प्रतिपेदे। तं शिशुं महातीक्ष्णमत्स्यः अपिलिप्य, सः मत्स्यः अन्यैः सह मीनजालेन मत्स्यबन्धकैः गृहीतः। ते मत्स्यबन्धकाः तं मत्स्यं शम्बराय दत्तवन्तः; पक्वशालायां तं छेदयितुं रसोद्गारकाः तं मत्स्यं अनयन्। तत्र शिशुं दृष्ट्वा, ते मायावत्यै निवेदयामासुः; नारदः तस्याः चिन्तायाः कारणं, शिशोः यथार्थजननं, मत्स्ययोनि-प्रवेशं च आख्यात्। सा रति, कामपत्नी, पतिसंजातिं प्रतीक्षमाणा, शम्बरस्य आज्ञया पाकशालायां स्थित्वा, तं कामं शिशुं स्नेहेन पश्यन्ती। अल्पेनैव कालेन, कृष्णपुत्रः पूर्णयौवनं प्राप्य, स्त्रीणां मनांसि मोहितवान्। सा रति, कमलपत्रलोचना, दीर्घबाहुं, पुरुषश्रेष्ठं, लज्जास्मितसाक्षिकटाक्षं, प्रेमरचितभ्रुकुटिं सुतं पतिं समीपमुपेत्या अब्रवीत्। कृष्णपुत्रः प्रत्युवाच— 'त्वदीयं मनः मातृवत् नास्ति, त्वं मम प्रियायैव वर्तसे, न मातरि।' रति उवाच— 'त्वं नारायणात्मजः, शम्बरः त्वां गृहात् अपाहरत्; अहं तव भार्या रति, त्वं च कामः। सः राक्षसः त्वां शिशुं समुद्रे क्षिप्तवान्, मत्स्यः त्वां अपिलिप्य, तस्य उदरे त्वं इह प्राप्तः।' 'इदानीं त्वं स्वमायया, मोहादिभिः, तं दुर्धर्षं शत्रुं जहीहि। तव माता कुररीव शिशुविहीना, वात्सल्येन क्लिश्यमाना, धेनुरिव वत्सवियोगेन, शोचति।' एवं उक्त्वा, महायोगिनी मायावती, प्रत्युम्नाय तां परमां मायाविनाशिनीं विद्यां दत्तवती। प्रत्युम्नः शम्बरमुपेत्य, युद्धाय समाह्वयत्, तं निर्भर्त्स्य, युद्धे प्रवर्तयामास। तेन कुपितेन, नागदष्ट इव, शम्बरः मुसलमादाय, रक्तलोचनः निर्गतः। सः मुसलं बलवद्व्याघूर्ण्य, प्रत्युम्नस्योपरि चिक्षेप, तडिद्गिरिपातघोषवत्। प्रत्युम्नः क्रुद्धः स्वमुसलं शत्रवे प्रक्षिप्य, शत्रुमुसलं च निष्कास्य, तस्य मूर्धनि प्रपातयामास। मायया प्रदर्शितया, शम्बरः दिव्यास्त्रवृष्टिं कृष्णपुत्राय प्रावर्तयत्। तयास्त्रवृष्ट्या पीडितः, रुक्मिणीसुतः महारथः, तां विशुद्धसारां परमविद्यां जपन्, सर्वमायाविनाशिनीं, तं शत्रुमायां नाशयामास। तदा सः राक्षसः, गन्धर्वभूतसर्पराक्षसगुप्तास्त्रशतानि प्रयुज्य, कृष्णपुत्रेण सर्वाणि निवारितानि। ततः प्रत्युम्नः, किरीटकुण्डलधारी, तीक्ष्णं खड्गमुत्क्षिप्य, तस्य ताम्रवर्णदाढिम् शिरः शरीरात् वेगेन छित्त्वा, शम्बरं निहत्य। तं देवा: पुष्पवृष्ट्या स्तुतिभिश्च अभ्यनन्दन्; स्वपत्नीना सह, दिव्यगतिं गच्छन्तं, प्रत्युम्नं व्योम्नि वहन्ति स्म।