देव्या मायया पुरुषेषु मोह उत्पद्यते, ये शरीरेणात्मानं संज्ञाय मित्रं वा शत्रुं वा उदासीनं वा मन्यन्ते। वस्तुतः सर्वेषां देहिनां परमात्मा एक एव, स नान्यः, यद्यपि मोहिता जनाः तं नानात्वेन पश्यन्ति, यथा प्रकाशः गगनं वा विभक्तमिव दृश्यते। एषः देहः आद्यन्तवत्त्वात्, भूतैः प्राणैः गुणैः च निर्मितः, अज्ञानवशात् आत्मनि कल्पितः, देहिनं संसारमार्गे विचालयति। आत्मनः तु न कदाचित् अन्येन सह संयोगः वा वियोगः वा, सति वा असति वा; एते भावाः केवलं संबन्धाभासात्, यथा सूर्यस्य प्रकाशे रूपाणां संयोगवियोगौ। जन्माद्यवस्थाः देहस्य भवन्ति, आत्मनः कदापि न; यथा चन्द्रस्य कलाः न चन्द्रं स्पृशन्ति, ग्रहणं न तं बाधते। यथा स्वप्ने आत्मानं विषयांश्च अनुभवति, तेषां फलानि अपि भुङ्क्ते, तद्वत् अज्ञः संसारं प्रविश्य, असत् सत् इति मन्यते। अतः अज्ञानोत्थं शोकं, आत्मनः शोषकं मोहजनकं, तत्त्वज्ञानात् नाशय, स्वस्वरूपे स्थितः भव, हे विमलस्मिते। एवं भगवता उपदिष्टा सा सुललिता रामापत्नी शोकं परित्यज्य, बुद्ध्या चित्तं समाहितवती। तस्य प्राणः क्षीणः, वीर्यं तेजश्च नष्टं, स स्वनिष्कलङ्करूपं स्मृत्वा, व्यर्थं स्वकल्पितं मानं च चिन्तयामास। स महतीं पुरीं भोजकटनाम्नीं स्थापयामास, न दुष्टं कृष्णं प्राहरत्, न च स्वां भगिनीं व्याहन्तुम् इच्छत्। 'नाहं कुण्डिनं प्रवेक्ष्यामि' इति घोषयन्, स भगवता भीष्मकतनयया च जितः अन्यैः नृपैः सह तत्रैव कोपवशात् स्थितः। ततः कृष्णः विधिवत् तां नगरे आनय्य, हे कुरुश्रेष्ठ, विवाहं चकार; तदा यदुपुर्याम् प्रत्येकगृहे, केवलं कृष्णभक्तेषु, महोत्सवः अभवत्। पुरुषाः स्त्रियश्च, प्रमोदिताः, मणिशोभितकुण्डलैः भूषिताः, दम्पत्योः शोभनवस्त्रधारिणोः उपहारान् आनयन्ति स्म। सा वृष्णिनगरी इन्द्रध्वजैः, अद्भुतमाल्यवस्त्रैः, मणितोरणैः, सर्वद्वारेषु पुण्यकलशधूपदीपैः समलङ्कृता, दीप्तिमती बभूव। तस्यां सौरभ्ययुक्तमदिराम्बुना सिक्ताः पन्थानः, द्वारेषु प्रियैः राजभिः आहूतगजाः स्थिताः, कदलीनागरिच्छायया नगरी शोभिता। कुरवः, सृञ्जयाः, कैकेयाः, विदर्भाः, यदवः, कुन्तयश्च, सर्वे तत्र प्रमुदिताः, परस्परं मिलित्वा उत्सवमन्वभवन्। सर्वत्र रुक्मिण्याहरणकथां शृण्वन्तः, नृपाः कन्याश्च अतिविस्मिताः अभवन्। द्वारकायां, हे राजन्, महती प्रीतिरेवासीत्, यदा कृष्णं श्रीपतिं रुक्मिण्या रामया च संयुक्तं प्रजाः अपश्यन्। शुक उवाच—कामः, यः पूर्वं रुद्रकोपेन दग्धः, वासुदेवांशः भूत्वा पुनः देहधारणाय तदेव रूपं स्वीकृत्य जातः। स वैदर्भ्याः पुत्रः, कृष्णबलसम्पन्नः, सर्वथा पितुः तुल्यः, प्रद्युम्न इति ख्यातिम् अगमत्। तं शम्बरः मायावान् शिशुम्, यं न शक्यं हन्तुम्, शत्रुं विज्ञाय, समुद्रे अपातयत्, गृहं च पुनर्ययौ। तम् एकः मत्स्यः बलवान् जग्धवान्; स मत्स्यः अन्यैः सह जालेन मत्स्यग्राहकैः गृहीतः। मत्स्यग्रहकाः तं मत्स्यं शम्बराय उपहाररूपेण नयन्ति स्म; पाकशालायां छेदयितुं रन्ध्रकृद्भिः कर्तुम् उद्दिश्य, पाकाः तं मत्स्यं आनयन्। तत्र बालकं दृष्ट्वा, ते मायावत्यै निवेदयामासुः; नारदः तस्यै सर्वं आख्यात्, सा च चिन्तार्ता आसीत्—बालस्य यथार्थं जन्म, मत्स्यगुहायां च आगमनं। सा रतिर्नाम कामस्य विख्यातपत्नी, स्वपतेः पुनर्जन्मस्य प्रतीक्षां कुर्वती, तत्र आसन्। शम्बरस्य आज्ञया पाकशालायां नियुक्ता, मायावती तं बालकं कामं एव इति ज्ञात्वा, तस्मिन् स्नेहम् अजनयत्। न चिरात् कृष्णस्य सुतः यौवनं प्राप्य, यः स्त्रीणां मनांसि स्पृशति स्म। सा रतिः, कमललोचनं, दीर्घबाहुं, पुरुषोत्तमं पतिं समुपेत्य, लज्जास्मितसमीक्षया, स्नेहपूर्णेन चक्षुषा, सविभ्रमं प्रेम्णा, तं प्रार्थयामास। कृष्णपुत्रः प्रद्युम्नः ताम् उवाच—'ते मनः मातुः न इव, त्वं मम प्रियायाः इव व्यवहरसि, न मातुः।' रतिः उवाच—'त्वं नारायणस्य पुत्रः, शम्बरः त्वां गृहात् अपाहरत्; अहं तव भार्या रतिरेव, त्वं च प्रभो कामः।' 'स दैत्यः शिशुम् त्वां समुद्रे अपातयत्; मत्स्यः त्वां जग्धवान्, तस्य उदरेभ्यः प्रभो, त्वं अत्र आगतः।' 'अद्य त्वं स्वमायया मोहादिभिः, शम्बरं दुर्जयं दुष्टं शत्रुं स्वयम् हन्याः।' 'त्वदीया माता त्वां विना कुररीव शिशुहीना, वात्सल्यविह्वला, धेनुरिव वत्सवियोगेन, शोचति।' एवं उक्त्वा, मायावती महायोगिनी, तस्मै उत्तमं मायाविनाशकं विज्ञानं प्रददौ। ततः स प्रद्युम्नः शम्बरं युद्धाय समुपेत्य, तं शब्दैः विकोपीकृत्य, रणाय आह्वयत्। तेन तिरस्कृतः, सर्पः पदाघातेन इव, शम्बरः क्रुद्धः, गदां गृह्य, रक्तलोचनः निर्गतः। स गदां बलात् भ्रमयन्, प्रद्युम्नाय प्रक्षिपन्, गर्जन्, वज्रपातनिनादेन, महतीं ध्वनिं कृतवान्। तस्यां पतन्त्यां, प्रद्युम्नः कोपात् स्वगदां तस्मिन् शत्रौ प्राक्षिपत्, आगच्छन्तीं गदां अपास्य। मायया दैत्येन आकाशात् शस्त्रवृष्टिः प्रद्युम्ने क्षिप्ता। तया शस्त्रवृष्ट्या पीडितः, रुक्मिणीसुतः, महारथः, निर्मलसारमन्त्रं स्मृत्वा, सर्वमायाविनाशनं मन्त्रं जजाप।