शुकदेवः कथयति—रुक्मिण्याः अपहरणस्य अनन्तरं, रुक्मी भगवतः कृष्णस्य निर्णयं सर्वेषु जीवेषु कठोरं इति मन्यते, विशेषतः दुष्टहृदयेषु। सः मित्राणां हितं सर्वेषां हितमिव अविद्यया मन्यते। किन्तु, देव्याः मायायाः प्रभावेन मनुष्यानां मोहः जायते; देहाभिमानिनः जनाः कञ्चन मित्रं, कञ्चन शत्रुं, कञ्चन उदासीनं इति पश्यन्ति। वस्तुतः सर्वेषां देहधारिणां एकः परमात्मा एव अस्ति, न तु अनेकः; मोहिताः जनाः तं बहुधा पश्यन्ति, यथा ज्योतिः वा आकाशः विभागितमिव दृश्यते। एषः देहः, आद्यन्तयुक्तः, द्रव्य-प्राण-गुणैः संयुतः, आत्मनि अज्ञानात् कृतः, जीवस्य संसारगतिं जनयति। आत्मनः तु अन्येन सह न संयोगः, न वियोगः; तयोः सम्बन्धः केवलं दृश्यप्रतिबिम्बवत्, सूर्यस्य यथा प्रकाशितरूपैः। जन्मादि विकाराः देहस्य एव, आत्मनः कदापि न; यथा चन्द्रस्य कलाः तं न स्पृशन्ति, न तु ग्रहोऽपि तं हन्ति। स्वप्ने यथा जनः स्वं वस्तूनि अनुभवति, तेषां फलानि अपि भुङ्क्ते, तानि तु असत्यानि; एवं मूढः जनः संसारं प्रविश्य, असत्यं सत्यमिव मन्यते। तस्मात्, अज्ञानजनितं शोकं, यः आत्मानं शोषयति, भ्रमयति, तत्त्वज्ञानात् निवारय, स्वस्वरूपे स्थितः भव, हे शुद्धस्मिते। एवं भगवता उपदिष्टा रामा, तन्वी, शोकं त्यक्त्वा, बुद्ध्या मनः संयोजयति। रुक्मी, जीवनेषु शेषे, बलतेजः नष्टः, विकृतं रूपं स्मरन्, स्वकृतं व्यर्थं अभिलाषं चिन्तयति। सः महतीं नगरं भोजकटं स्थापयति, तत्र वासाय, न तु कृष्णं आक्रमति, न तु भगिन्याः विघ्नं करोति। 'कुण्डिनं न प्रविश्यामि' इति उद्घोष्य, तत्र कोपेन स्थितः, भगवता तथा भीष्मककन्यया, अन्यैः नृपैः सह पराजितः। कृष्णः, रुक्मिणीं नगरं आनयन्, विधिवत् विवाहं करोति, तदा यदुनगर्यां सर्वगृहे, कृष्णैकभक्तानां महोत्सवः अभवत्। नरनार्यः, हृष्टाः, रत्नकुण्डलैः भूषिताः, दम्पत्योः दानानि आनयन्ति, तौ च शोभायुक्तवस्त्रधारिणौ। वृष्णिनगर्याः सा नगरी, इन्द्रध्वजैः, अद्भुतमाल्यैः, वस्त्रैः, रत्नद्वारैः, शुभयोजनैः, पूर्णकलशैः, धूपदीपैः, सर्वद्वारेषु शोभायुक्ता अभवत्। तस्याः मार्गाः सुगन्धयुक्तैः सुरामद्रव्यैः सिक्ताः; द्वारेषु प्रियराजैः आहूताः गजाः स्थिताः; नगरी केलिकदलीपाकैः शोभिता। कुरवः, सृञ्जयाः, कैकेयाः, विदर्भाः, यदवः, कुन्तयः च तत्र आनन्देन मिलिताः, उत्साहेन विचरन्ति। रुक्मिण्याः अपहरणकथा सर्वत्र गायमानाः, नृपाः राजकन्याः च विस्मिताः। द्वारकायां, हे राजन्, कृष्णं श्रीपतिं रुक्मिण्या रामया च सह दृष्ट्वा, नागरिकेषु महानन्दः उत्पन्नः। शुकः पुनः कथयति—कामः, वासुदेवस्य अंशः, पूर्वं रुद्रक्रोधेन दग्धः, पुनः देहधारणार्थं तस्यैव रूपे जन्मग्रहणं करोति। सः, वैदर्भ्याः पुत्रः, कृष्णबलसम्पन्नः, सर्वथा पितुः न हीनः, प्रद्युम्न इति प्रसिद्धः अभवत्। मायावी शम्बरः तं शिशुं, यः तदा न हन्तुं शक्यः, गृहीत्वा, शत्रुं इति ज्ञात्वा, समुद्रे क्षिप्य, गृहं प्रत्यगच्छत्। तेजस्वी मत्स्यः तं शिशुं निगिलति; मत्स्याः च जालैः मत्स्यबन्धकैः गृहीताः। मत्स्यबन्धकाः तं मत्स्यं शम्बराय दानरूपेण आनयन्ति; पाकशालायां तं छेदयितुं पाकिनः तं मत्स्यं नेतुमिच्छन्ति। तत्र शिशुं दृष्ट्वा, तं मायावत्यै निवेदयन्ति; नारदः तस्याः चिन्तितचित्तायाः सर्वं कथयति—शिशोः सत्यं उत्पत्तिं, मत्स्यगर्भे आगमनं च। सा रति, कामस्य प्रसिद्धा पत्नी, पतिसंरम्भस्य पुनर्जन्मस्य प्रतीक्षां करोत्, तस्य दग्धशरीरस्य। शम्बरस्य पाकशालायां नियोजिता मायावती, तं शिशुं कामं इति संज्ञाय, तस्मिन् स्नेहं करोति। अल्पकाले, कृष्णपुत्रः प्रद्युम्नः यौवनं आगच्छत्, तं पश्यन्त्याः स्त्रीणां हृदयानि चालयति। रति, तं पतिं, पद्मलोचनं, दीर्घबाहुं, पुरुषेषु शोभमानं, लज्जास्मितसाक्षिप्रेमनयनैः समीपं गच्छति, प्रमोदितं मनः दर्शयन्ति। कृष्णपुत्रः प्रद्युम्नः ताम् उवाच—'माता न तव मनः, त्वं मम प्रियायाः सदृशी, न मातृवत् आचरसि।' रति उवाच—'त्वं नारायणस्य पुत्रः, शम्बरः तव गृहात् अपहृत्य, अहं तव पत्नी रति, त्वं कामः।' 'शम्बरः तव शिशुत्वे समुद्रे क्षिप्य, मत्स्यः तव निगिल्य, मत्स्यगर्भात् त्वं अत्र आगतः।' 'अद्य तव महान् शत्रुः शम्बरः, यः शतशः मायाः कुर्वन्, तं तव मायाबलैः—मोहादिभिः—हन्तुं अर्हसि।' 'त्वदीया माता कुररीवत् पुत्रविहीना, मातृस्नेहवशात् दुःखिता, धेनुरिव वत्सवियोगे पीडिता।' एवं उक्त्वा, मायावती, महायोगिनी, श्रीप्रद्युम्नाय सर्वमायाविनाशिनीं महाविद्यां ददाति। प्रद्युम्नः शम्बरं युद्धाय समीपं गच्छति, तं कुपितः, सह युद्धाय आवाहयति। तीक्ष्णैः वाक्यैः आक्रान्तः, सर्पः पादाघातवत्, शम्बरः कुपितः, गदा हस्ते, रक्तलोचनः निर्गच्छति। सः गदाम् आवर्त्य, महासत्त्वः प्रद्युम्नं प्रति, गर्जन्, वज्रनिर्घोषवत्, ताम् उन्मुक्तवान्। प्रद्युम्नः, भगवतः पुत्रः, क्रोधात् स्वगदां शत्रोः प्रति क्षिप्तवान्, आगच्छन्तीं गदां अपि निवार्य। मायायाः बलं उपाश्रित्य, शम्बरः आकाशात् कृष्णपुत्रं प्रति मायायुधवृष्टिं मुमोच।