कृष्णस्य समीपं संप्राप्ताः सर्वे तं रुक्मिं तादृशं मृतसमं दृष्ट्वा विस्मिताः। तं बद्धं विलोक्य, भगवान् साङ्कर्षणः करुणया सम्प्रयुक्तः, तस्य बन्धनानि विमोच्य, कृष्णं प्रति वचः प्राह—"कृष्ण, यदेतत् त्वया कृतं, तत् न उचितं, न च अस्माकं यशस्करं; मित्रस्य केशवलेपनं वा श्मश्रूच्छेदनं वा विकृतिं वा वधं वा कर्तुम् अनुचितम्। अस्य धर्मिष्ठायाः स्त्रियाः भ्रातुः विकारेण मनसि दोषः न उपजायत्; हि अन्यः कश्चन न सुखदः, न च दुःखदः—स्वकर्मफलमेव प्राप्नोति जनः। स्वबान्धववधः महापातकं स्यात्, तस्मात् स्वजनस्य वधः न कर्तव्यः; यदि सः स्वदोषेण नष्टः, तर्हि पुनः वधः किमर्थं?" "एष धर्मः क्षत्रियाणां, सृष्टिकर्त्रा भगवता स्थापितः; भ्राता अपि भ्रातरं हन्ति, एतस्मात् भीषणतरं किमपि नास्ति। राज्यस्य भूमेः वित्तस्य स्त्रीणां गौरवस्य वा बलस्य वा कृते, मदान्धाः क्षत्रियाः स्वजनानपि नाशयन्ति। त्वं खलु, कृष्ण, सर्वेषां जनानां प्रति कठोरं निर्णयं करोति, विशेषतः दुष्टचित्तानां प्रति; मित्रेषु यत् हितं, तत् सर्वेषु अपि हितमेव मन्यसे, यथा ते अज्ञाः स्युः। भगवत्याः मायायाः प्रभावेण मोहः जनानां जायते; देहेनात्मानं मन्यन्ते, तत्र कश्चित् मित्रम्, कश्चित् शत्रुं, कश्चित् उदासीनं पश्यन्ति। वस्तुतः सर्वेषां देहिनां एक एव परमात्मा अस्ति, स नान्यः; मूढदृष्ट्या स विभक्त इव दृश्यते, यथा प्रकाशः वा नभः विभागमिव।" "एष देहः आद्यन्तवान्, प्रकृतिप्राणगुणैः संयुतः; अज्ञानवशात् आत्मनि कल्पितः, स देही संसारं भ्रमति। आत्मनः तु न संयोगः, न च वियोगः, अन्येन वा सतोऽसतो वा; यथा सूर्यस्य, रूपसम्बन्धात् एव सन्निकर्षवियोगौ अनुभूयते। जन्माद्याः विकाराः देहस्य एव, न आत्मनः कदापि; यथा चन्द्रस्य कलाः स्वयम् चन्द्रं न स्पृशन्ति, न च ग्रहणं तं बाधते। स्वप्ने यथा आत्मानं वस्तूनि च अनुभवति, तेषां फलं च भुङ्क्ते, यद्यपि तानि असत्यानि; तथा अज्ञानवान् जनः असत्यं सत्यमिव संसारं प्रविशति।" "अतः अज्ञानजं शोकं, यः आत्मानं शुष्कयति मोहयति च, तत्त्वज्ञानात् निवर्तय; स्वधर्मे स्थितः भव, हे शुभस्मिते।" इति भगवान् उक्त्वा, सुकुमारकटाक्षा रामा तेन उपदेशेन शोकं त्यक्त्वा, सम्यग्ज्ञानसमन्विता मनः समाहितवती। रुक्मिः अपि, प्राणैः क्षीणैः, वीर्यतेजसा विनष्टः, स्वविकृतस्वरूपं, स्वयंकल्पितं गौरवं च स्मरन्, तत्रैव स्थितवान्। सः भोजकटं नाम नगरं स्थापयामास, स्वनिवासाय; न च दुष्टकृष्णं प्रतिजघान, न च स्वसुः विघ्नं चकार। "कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामि," इति शपथं कृत्वा, भगवता भीष्मकतनयया च जितः सः, अन्यैः नृपतिभिः सह तत्रैव कोपेन वसन्। ततः कृष्णः विधिवत् रुक्मिणीं नगरं नीत्वा विवाहमकार्षीत्, हे कुरुश्रेष्ठ; तस्मिन्यदुनगरे, कृष्णे भगवति एकनिष्ठानां गृहेषु, महोत्सवः अभवत्। नरनार्यः हृष्टाः, मणिमुक्ताभरणैः शोभिताः, दम्पत्योः सौम्यरूपयोः उपहारान् वहन्तः जग्मुः। वृष्णिपुरी अपि, इन्द्रध्वजैः विभूषिता, अद्भुतमाल्यवस्त्ररत्नतोरणैः, शुभमङ्गलोपकरणैः—पूर्णकलशैः, धूपदीपैः—द्वारेषु शोभमानैः, प्रज्वलिता। तस्यां पुरीं गन्धसिक्तमार्गाः, सुरभिमदजलैः सिक्ताः, द्वारस्थाः राजप्रियैः गजाः, पंक्तिप्रपञ्चैः कदलीनागरद्रुमैः शोभायमानाः। कुरवः, सृञ्जयाः, कैकेयाः, विदर्भाः, यदवः, कुन्तयश्च, सर्वे मिलित्वा हर्षवशात् तत्र सञ्चरन्तः प्रमोदन्ते स्म। रुक्मिण्याहरणकथां सर्वत्र गायमानान् श्रुत्वा, नृपाः कन्याश्च महदाश्चर्यं प्रापुः। द्वारकायां च, हे राजन्, जनाः महतो हर्षं प्रापुः, श्रीरुक्मिण्या रामेण च सहितं श्रीकृष्णं दृष्ट्वा। शुक उवाच—कामः, यः पूर्वं रुद्रकोपेन दग्धः, वासुदेवांशः, पुनः देहधारणार्थं तं रूपमेव धारयन् अजायत। सः, वैदर्भ्याः पुत्रः, कृष्णस्य तेजसा युक्तः, प्रद्युम्न इति प्रसिद्धः, सर्वथा पितुः तुल्यः। तं शम्बरः मायावान्, शिशुं, यं न हन्तुं शक्यः, शत्रुमिति ज्ञात्वा, समुद्धृत्य समुद्रे निक्षिप्य गृहं गतः। तं बलवान् मत्स्यः जग्धवान्; स मत्स्यः अन्यैः सह, जालैः मीनैः सह गृहीतः। मच्छिकाः तं मत्स्यं शम्बराय उपहारार्थं न्यवेदयन्; पाकशालायां तं छेदयितुं कृत्वा, तस्यां शिशुम् अपश्यन्। तत् दृष्ट्वा, ते मायावत्यै निवेदयामासुः; तस्याः चिन्तायामनसि, नारदः सर्वं न्यवेदयत्—शिशोः यथार्थं जन्म, यथा मत्स्यगर्भात् आगतः इति। सा रतिर्नाम, कामस्य पत्नी, पतिस्मरणपरायणा, तस्य पुनर्जन्मस्य प्रतीक्षां कृत्वा। शम्बरस्य आज्ञया पाकशालायां स्थित्वा, मायावती तं शिशुं काममेव विज्ञाय, तस्मिन्स्नेहम् अकरोत्। न चिरात् कृष्णपुत्रः युवावस्थाम् अतीत्य, स्त्रीणां चित्तं स्पर्शयामास। सा रतिः, पतिं प्रति, पद्मलोचनया, दीर्घबाहुना, पुरुषोत्तमं, लज्जास्मितस्निग्धावलोकनैः, प्रेमरञ्जितभ्रूभङ्गैः उपगम्य। कृष्णात्मजः तां प्राह—"भवत्याः चित्तं मातृवत् नास्ति; त्वं मातृभावेन न, किंतु कान्तभावेन मां प्रति व्यवहरसि।" रतिः उवाच—"त्वं नारायणस्य पुत्रः, शम्बरः त्वां गृहात् अपहार्य, अहं तव धर्मपत्नी रतिः, त्वं च कामः।" "स दानवः शम्बरः त्वाम् शिशुम् समुद्रे निक्षिप्य, मत्स्येन निगीर्णः, तस्य उदरात् अत्र आगतः।" "अद्य त्वं स्वमायया—मोहादिभिः—तं दुर्जयं शत्रुं हन्याः।" "तव माता त्वां विना कुररीव शिशुविहीना, वात्सल्यवशात् दुःखिता, वत्सविहीना धेनुरिव शोकाकुला।" एवं भगवान् शुकः उक्तवान्।