श्रीरुक्मिण्युवाच— हे योगेश्वर, अनन्त, देवदेव, जगन्नाथ, महाबाहो, शुभद, मम भ्रातरं न हन्तव्यं त्वया। एवं भयकम्पिता रुक्मिणी, शोकशुष्कमुखी, कण्ठगद्गदया, चिन्तया सुवर्णहारं स्रस्तं कृत्वा, भगवत्पादौ समाश्लिष्य, करुणया कम्पिता, तं भगवान् विरराम। कृष्णस्तु तं दुष्टं वस्त्रेण बन्धयित्वा, शिरःश्रवांसि च मुण्डयित्वा, विकृतं चकार; यदवः च शत्रुसैन्यं पद्मवनं गजानिव निष्पीड्य पराजितवन्तः। यदवः कृष्णं समीपमागत्य, तं रुक्मिं मृतकल्पं दृष्ट्वा, बन्धनं च विलोक्य, दयालुः सङ्कर्षणः तं विमोचयामास, कृष्णं चेदमुवाच— "कृष्ण, त्वया यद् कृतं, न साधु न च शोभनं नः; शिरःश्रवांसि मुण्डयित्वा, विकृतिं कृत्वा, वाऽपि बन्धुं हन्तुं न युक्तम्। एषा धर्मवती स्त्री भ्रातरं विकृतमालोक्य न दोषं दधातु; न हि कोऽपि सुखदुःखयोः कारणं, स्वकर्मफलमेव प्राप्नोति जनः। यद्यपि बन्धुहिंसा महापातकं, तथापि स्वजनं न हन्तव्यम्; स एव स्वदोषेण नष्टः चेत्, तं पुनरपि हत्वा किं लाभः? एष धर्मः क्षत्रियाणां प्रजापतिना प्रतिष्ठितः—भ्राता भ्रातरं अपि हन्ति, ततोऽधिकं घोरं नास्ति। राज्यभूमिधनस्त्रीमानदर्पाणां कृते, मदान्धाः स्वजनानपि विनाशयन्ति। त्वं कृष्ण सर्वेषां प्रति कठोरं निर्णयं करोषि, दुष्टहृदयानां विषये; मित्रहितं सर्वहितमिव मन्यसे, तेषां मूढधियामिव। दैव्यया मायया मोहः प्रजासु जायते; देहाभिमानेन, कश्चित् मित्रं, कश्चित् शत्रुं, कश्चित् उदासीनं पश्यति। वास्तवे तु एक एव परमात्मा सर्वदेहिनां, नान्यः; स एव बहुधा विभाव्यते मोहात्—यथा ज्योतिरिव नभ इव च। एष देहः आद्यन्तवत्त्वात्, प्रकृतिप्राणगुणैः कृतः, अज्ञानात् आत्मनि कल्पितः, देहिनं संसारमार्गे विचालयति। आत्मनः तु न सन्निधिः, न वियोगः, सत्तायाः वा असत्तायाः वा; तद्भावः तु सन्निध्याभासात्—यथा सूर्यस्य च रूपस्य च। जात्यादयः विकाराः देहस्य, न आत्मनः कदाचित्—यथा चन्द्रस्य कला न चन्द्रं स्पृशन्ति, न ग्रहणं तं बाधते। स्वप्ने यथा आत्मानं विषयांश्च अनुभवति, तेषां फलान्यपि अनृतान्यपि भोक्तुं मन्यते, तथा मूढः संसारं प्रविश्य, अनृतं सत्यमिव मन्यते। तस्मात् अज्ञानजन्यं शोकं, यो आत्मानं शोषयति मोहयति च, विज्ञानेन अपाकुरु; आत्मस्वरूपे स्थितः भव, हे शुचिस्मिते।" एवं भगवता उपदिष्टा, सुभगा रमादेवी, शोकं विहाय, बुद्ध्या चित्तं समाहितवती। रुक्मिः तु, प्राणैः क्षीणैः, वीर्यतेजः नष्टः, तयोः कृते, स्वं विकृतरूपं स्मृत्वा, व्यर्थं स्वकल्पितं मानं चिन्तयामास। स तत्रैव भोजकटं नाम नगरं निर्माय, तत्र निवसन्, न दुष्टकृष्णं प्रातिपद्य, न च भगिन्याः मार्गं निरोधयामास। "कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामि" इति शपथं कृत्वा, भगवता भीष्मकतनयया च पराजितः, अन्यैः नृपैः सह, तत्रैव कोपाविष्टः स्थितः। कृष्णस्तु, विधिपूर्वकं रुक्मिणीं नगरं नीत्वा, ताम् उपयेमे; यदुपुर्यां सर्वेषां गृहेषु, केवलकृष्णपरायणानां, महोत्सवः अभवत्। पुरुषाः स्त्रियश्च, हृष्टाः, मणिमुक्ताकुण्डलैः भूषिताः, दम्पत्योः द्रव्याणि समर्पयन्ति स्म, तौ च शोभनवसनाभरणौ। सा तु वृष्णिपुरी, इन्द्रध्वजैः विभूषिता, अद्भुतमाल्यवस्त्ररत्नतोरणैः, द्वारद्वारे मङ्गलोपस्करैः—पूर्णकलशैः, धूपदीपैः—प्रभया विराजमानासीत्। सुगन्धिमदिरद्रव्यैः सिक्तमार्गा, द्वारेषु प्रियैर्नृपतिभिः आहूतगजैः, कदलीनागर्यश्च शोभां दधुः। कुरवः, सृञ्जयाः, कैकेयाः, विदर्भाः, यदवः, कुन्तयश्च, तत्रैव हृष्टाः, परस्परं मिलन्तः, उत्साहेन विचरन्ति स्म। रुक्मिण्याहरणकथां सर्वत्र गायमानां श्रुत्वा, नृपतयः कन्याश्च, महता विस्मयेन तस्थुः। द्वारकायां, हे राजन्, महत्संमर्दः प्रजासु अभवत्, श्रीकृष्णस्य श्रीरुक्मिण्या सह, रामेण च, संयोगं दृष्ट्वा। शुक उवाच— कामः, श्रीवासुदेवांशः, पूर्वं रुद्रकोपेन दग्धः, पुनः देहधारणाय, तद्रूपमेव प्राप्य, जातः। स वैदर्भ्याः पुत्रः, कृष्णतेजसा युक्तः, प्रद्युम्न इति ख्यातः, सर्वथा पित्रा न हीयते। शम्बरः मायावी, तं शिशुं, यो न हन्तुं शक्यः, शत्रुम् इति ज्ञात्वा, समुद्रे क्षिप्त्वा, स्वगृहं प्रतिपेदे। तम् एकः मत्स्यः बलवान् अपिलवत्; तं मत्स्यं चान्यांश्च, मीनजालेन मत्स्यग्राहकैः गृह्य, उपाहरन्। मत्स्यग्राहकाः तं मत्स्यं शम्बरे दत्तवन्तः; पाचकाः स्वयम्भोजने तं छित्तुं चक्रुः। बालं तत्र दृष्ट्वा, तं मायावत्यै निवेदितवन्तः; नारदः तस्याः चित्तचिन्तिता सर्वं आख्यात्—बालस्य जन्म, मत्स्यपेटिकायां आगमनं च। सा तु रति, कामपत्नी, स्वपतिसंजातिं प्रतीक्षमाणा, तस्य दग्धदेहस्य पुनर्जन्मेच्छया तिष्ठति स्म। मायावती, शम्बरस्य पाकशालायां नियुक्ता, बालं कामं इति ज्ञात्वा, तस्मिन् स्निग्धभावं प्राप। नातिदीर्घे काले, कृष्णपुत्रः यौवनं प्राप, तं पश्यन्तीनां स्त्रीणां मनांसि चञ्चलयामास। रति, कमलदललोचनं, दीर्घबाहुं, पुरुषश्रेष्ठं, लज्जास्मितावलोकनैः, प्रेमक्रीडाविलासैः, तं स्वं पतिं उपगम्य स्थितवती। कृष्णतनयः तां प्राह—"त्वदीयं चित्तं मातृवत् नास्ति; त्वं मयि प्रियवत् व्यवहरसि, न मातृवत्।" रत्युवाच—"त्वं नारायणपुत्रः, शम्बरेण गृहात् नीतः; अहं तव धर्मपत्नी रति, त्वं च कामः प्रभुः।