रुक्मी यदा यद्यस्त्रं गृह्णाति स्म—गदां शूलं त्रिशूलं खड्गं ढालं शरासनं तोमरं वा—तदा स भगवान् हरिः तानि सर्वाण्यस्त्राणि क्षणेनैव छित्त्वा चूर्णितवान्। ततः क्रोधाविष्टः रुक्मी रथात् अवपत्य, खड्गमुद्धृत्य, केशवस्य वधाय समुत्पत्य, पतङ्ग इव दीपशिखाम् अभिमुखं प्रधावितवान्। तं समुपतिष्ठन्तं रुक्मिणं कृष्णः शरैः तस्य खड्गं ढालं च खण्डशः कृत्वा भस्मसात्कृतवान्; ततः स्वं तीक्ष्णं खड्गमुद्धृत्य रुक्मिणं हन्तुं सज्जः अभवत्। एवमेतस्मिन् समये, पतिं भ्रातुः वधाय उद्युक्तं दृष्ट्वा, भयाकुला रुक्मिणी पतिवरस्य पादयोः पतित्वा, शोकसन्तप्तया गिरा, कण्ठेन सगद्गदं, मुखं शोकविपुष्टं, हारः स्वर्णमयः चञ्चलः, कम्पमानगात्रा, तं प्रार्थयामास—"योगेश्वर! अनन्त! देवदेव! जगन्नाथ! न मे भ्रातरं हन्तुमर्हसि, महाबाहो, शुभद!" शुक उवाच—तस्या भयभीता या रुक्मिणी, शोकदग्धमुखी, कम्पमानकण्ठा, हारः स्रस्तः, तस्य पादौ गाढं गृहीत्वा, कृपया परिप्लुतः स भगवान् कृष्णः तं वधात् निवर्तितवान्। तदनन्तरं, तं दुष्टं रुक्मिणं वस्त्रेण बन्धयित्वा, केशशिरोदरं च मुण्डयित्वा, कृष्णः तं विकृतरूपं चकार; यदवोऽपि तावता शत्रुसैन्यं पद्मवनं गजैः इव दलितवन्तः। ततः यदवः कृष्णं समीपं गत्वा, रुक्मिणं तं विकृतरूपं, मृत्यवे निकटं, बन्धनबद्धं दृष्ट्वा, दयालुः स भगवान् सङ्कर्षणः तं विमोच्य, कृष्णं इदं वचनमुवाच— "कृष्ण! यदेतदकृतं त्वया, मित्रस्य केशमुण्डनं विकृतिरूपता वा, वधो वा, न शोभनं, न धर्म्यं। एषा धर्मपत्नी रुक्मिणी भ्रातुः विकृतिं दृष्ट्वा नोऽस्मान् निन्देत—एवं न स्यात्; ह्यन्यः कश्चन नानन्दं न दुःखं ददाति, स्वकर्मफलमेव प्राप्नोति। अपि च, बान्धववधः महापापं, न च बान्धवं हन्तव्यम्; स एव स्वकर्मणा नष्टः चेत्, पुनः हन्यते चेत्, तत्र किं प्रयोजनम्?" "एष धर्मः क्षत्रियाणां, प्रजापतिना स्थापितः—भ्राता अपि भ्रातरं हन्ति, तस्मात् अन्यत् भीषणतरं नास्ति। राज्यस्य भूमेः वित्तस्य स्त्रीणां गर्वस्य वा, बलस्य च, मदान्धाः स्वजनान् अपि नाशयन्ति। त्वं च, कृष्ण, सर्वेषां प्रति कठोरं निर्णयं करोति, दुष्टहृदयानां प्रति; मित्राणां हितमेव सर्वेषां हितमिव मन्यसे, यथा मूढाः। मायेयमया मोहः मनुष्येषु जायते; ये देहाभिमानिनः, तेषां कश्चित् मित्रं, कश्चित् शत्रुः, कश्चित् उदासीनः इति विकल्पः भवति।" "सर्वेषां देहिनां एकमेव परमात्मा, न तु नानात्वेन; मोहात् इव विभक्तं दृश्यते, यथा ज्योतिः वा आकाशः विभक्तमिव। एष देहः, आद्यन्तवान्, प्रकृतिप्राणगुणसम्भूतः, आत्मनि अज्ञानात् कल्पितः, संसारं जनयति। आत्मनः न साङ्गत्यम्, न विरहः, अन्येन, सत् वा असत् वा; तस्य सम्बन्धकल्पना, सूर्यस्य प्रकाश्यवस्तुभिः सम्बन्धवत्।" "जात्याद्याः विकाराः देहस्य, न आत्मनः; यथा चन्द्रस्य कला, ग्रहणं च न तस्यास्ति। स्वप्ने यथा आत्मानं वस्तूनि च अनुभवति, तेषां फलं भुङ्क्ते, तद्वद् अज्ञानवान् संसारं प्रविशति, असत्यम् सत्यमिव मन्यते। तस्मात्, अज्ञानसम्भूतं शोकं, यः आत्मनं शोषयति, मोहयति, ज्ञानद्वारा नाशय, स्वस्वरूपे स्थितः भव, शुद्धस्मिते।" इति भगवान् सङ्कर्षणेन उपदिष्टा रुक्मिणी, तं शोकं त्यक्त्वा, बुद्ध्या मनः समाहितवती। रुक्मी अपि, प्राणैः क्षीयमाणः, तेजसा बलश्च नष्टः, विकृतरूपं स्मृत्वा, स्वकृतदर्पं निष्फलं जजान। तेन, भोजकटमिति महानगरं स्थाप्य, तत्रैव वासं कृतवान्; न दुष्टकृष्णं प्रति युद्धं कृतवान्, न च स्वसुः विघ्नं चकार। 'न कुंडिनं प्रविश्यामि' इति घोषयन्, भगवता भीष्मकतनयया च पराजितः, अन्यैश्च नृपतिभिः सह, तत्रैव कोपाविष्टः स्थितवान्। भगवान् कृष्णः, विधिपूर्वकं रुक्मिणीं नगरं नीत्वा, तां विवाहमकरोत्, कुरुश्रेष्ठ; ततो यदुपुर्यां गृहे गृहे, केवलं कृष्णभक्तेषु, महोत्सवः अभवत्। नरनार्यश्च, प्रमुदिताः, मणिमुक्ताकुण्डलैः विभूषिताः, दम्पत्योः, शोभायुक्तयोः, उपहारान् आनयन्। सा तु वृष्णिपुरी, इन्द्रध्वजैः विभूषिता, अद्भुतमाल्यवस्त्ररत्नतोरणैः, सर्वद्वारेषु मङ्गलोपायैः—पूर्णकलशैः, धूपदीपैः—दीप्तिमती बभौ। तस्यां च, सुरभिस्रवणैः सुरसैः वारिभिः मार्गाः सिञ्चिताः; द्वारदेशेषु, प्रियैः नृपतिभिः आहूताः गजाः स्थिताः; कदलीनागरुकपङ्क्तिभिः च शोभिता सा नगरी अभवत्। कुरवः, सृञ्जयाः, कैकेयाः, विदर्भाः, यदवः, कुन्तयश्च, सर्वे मिलित्वा, उत्साहेन, तत्र प्रमोदिताः। रुक्मिण्याः हरणकथां सर्वत्र गायन्तीं श्रुत्वा, नृपाः कन्याश्च, महदाश्चर्यं प्रापुः। द्वारकायां, राजन्, नगरेषु, महती हर्षलहरी उत्पन्ना, यदा लक्ष्मीपतिं कृष्णं, रुक्मिण्या रामेण च संयुक्तं दृष्ट्वा। शुक उवाच—कामः, यः पूर्वं रुद्रस्य कोपेन दग्धः, वासुदेवांशः, पुनः देहधारणाय तस्मिन्नेव रूपे जातः। स वैदार्भ्याः गर्भात्, कृष्णबलसम्पन्नः, प्रद्युम्न इति प्रसिद्धः, सर्वथा पित्रा तुल्यः। तं शम्बरः मायावी, शत्रुभूतं बालकम्, हन्तुं अशक्यम्, समुद्रं क्षिप्त्वा, गृहम् अगच्छत्। तं बलवान् मत्स्यः निगीलितवान्; स च मत्स्यः अन्यैः सह, जालेन मत्स्यबन्धकैः गृहीतः। मत्स्यबन्धिनः तं मत्स्यं शम्बराय उपहाररूपेण निन्युः; पाचकाः तं स्वयंपाके छित्त्वा, शस्त्रैः विदारयितुं चक्रुः। बालकं तत्र दृष्ट्वा, ते मायावत्यै निवेदितवन्तः; नारदः तस्यै सर्वं आख्यातवान्, सा च चिन्ताकुला, बालकस्य यथार्थं जन्म, मत्स्यपेटिकायां तस्य आगमनं च। सा मायावती, या रति, कामस्य प्रसीद्वती पत्नी, स्वपतेः पुनर्जन्मस्य प्रतीक्षां कुर्वती, शम्बरस्य आज्ञया पाकोपकरणे नियुक्ता, तं बालकं कामरूपिणं ज्ञात्वा, तस्मिन्नेव स्नेहं प्रावर्तयत्।