रुक्मीण्या हरणे सञ्जातायां रणभूमौ, रुक्मी नाम राजाऽष्टाभिर्बाणैः कृष्णस्य रथस्य चत्वारः अश्वान् विव्याध, द्वाभ्यां सारथिम्, त्रिभिर्ध्वजम्। ततः पुनः अन्यं धनुः गृहीत्वा, पञ्चभिर्बाणैः कृष्णं विव्याध। तेन बाणवर्षेण पीडितः अच्युतः रुक्मिणः धनुः खण्डयामास; पुनः रुक्मी अन्यं धनुः आदाय तदपि अव्ययेन भगवता छिन्नम्। यानि यानि शस्त्राणि रुक्मी गृहीतवान्—गदां शूलं त्रिशूलं खड्ग-छत्र-तुमुलानि च—तानि सर्वाणि हरिना छिन्नानि। ततः रुक्मी क्रोधेन रथात् अवपत्य, खड्गं गृहीत्वा, कृष्णं हन्तुं प्रचक्रमे, ज्वलनं प्रति पतङ्ग इव। तस्याभिप्रायं विज्ञाय, कृष्णः तस्य खड्गं छत्रं च बाणैः विदार्य, स्वं तीक्ष्णं खड्गं निकृष्य रुक्मिणं हन्तुं सन्नद्धः अभवत्। तस्मिन्नवेले, कृष्णस्य हस्ते भ्रातरं निहन्तुं समुपक्रमणं दृष्ट्वा, भीत्या संत्रस्ता श्रीरुक्मिणी पतिं पादयोः पतित्वा, शोकेन विवर्णमुखी, कण्ठे गद्गदवाणी, काञ्चनहारं स्खलयन्ती, कृपया तं याचितुम् आरब्धा। सा उवाच—"योगेश्वर! अनन्त! देवदेव! जगन्नाथ! मम भ्रातरं न हन्तुम् अर्हसि, महाबाहो! शुभद!।" एतदाकर्ण्य, कृपया प्रेरितः भगवान् कृष्णः तस्य हिंसां न कृतवान्। ततोऽसौ दुष्टं रुक्मिणं वस्त्रेण बध्नन्, केशं श्मश्रु च मुण्डयित्वा विगर्हितं चकार। यदवः च शत्रुसेनां नलिनीं प्रति द्विपान् इव संकर्षयन्तः पराजितवन्तः। यदवः कृष्णसमिपं गत्वा, रुक्मिणं तं बन्धनवशं मृतकल्पं दृष्ट्वा, दयालुः भगवान् संकर्षणः तं विमोच्य, कृष्णं प्रति उवाच—"कृष्ण! त्वया कृतं न शोभनं न च साधु; मित्रस्य केशच्छेदनं विगर्हणं वा वधो वा न कर्तव्यः। एषा धर्मपत्नी भ्रातरं विकृतं दृष्ट्वा न स्म दोषं वदेत्; हि, स्वकर्मफलमेव हि जनाः सुखदुःखहेतुं लभन्ते। स्वबन्धुवधोऽपि महापातकं, स्वदोषेण नष्टे किं पुनः वधेन? कषत्रधर्मोऽयं प्रजापतिना स्थापितः—भ्राता अपि भ्रातरं हन्ति, न चातः भीषणतरं किञ्चन। राज्यभूमिस्त्रीधनमदबलाभार्थं मदान्धाः स्वबान्धवान् अपि हन्ति।" "त्वं सर्वेषां प्रति दण्डमिव दत्तवान्, कृष्ण! दुष्टचित्तानां प्रति अपि; स्वमित्राणां हितमिव सर्वेषां हितमिति मन्यसे, अज्ञवत्। मायया मोहिताः जनाः देहाभिमानेन मित्रं शत्रुं उदासीनं च पश्यन्ति। वस्तुतः एक एव परमात्मा सर्वेषां देहिनां, न बहवः; मोहात् विविक्तमिव दीपज्योतिः गगनं वा दृश्यते। अयं देहः प्रारम्भान्तसमेतः, प्रकृतिप्राणगुणसंयुक्तः, आत्मनि अविद्यया कल्पितः संसारहेतुः। आत्मनः तु न कदापि अन्येन संगः वा वियोगः; तद्भावकल्पनया, सूर्यस्य प्रकाश्यवस्तुभिः इव, जायते। जन्माद्यविकाराः देहस्यैव, न आत्मनः; यथा चन्द्रस्य कलाः न चन्द्रं स्पृशन्ति, ग्रणिः अपि न तं हन्ति। स्वप्ने यथा आत्मानं विषयांश्च अनुभवति, तेषां च फलभोगं कुर्वन्, यद्यपि असत्यम्; तथैव मूढः संसारं प्रविशति, असत्यं सत्यमिव मन्यते। अतः, अज्ञानसमुत्थं शोकार्तिं तत्त्वज्ञानात् निवर्तय, स्वधर्मे स्थितः भव, शुभस्मिते।" एवं भगवान् संकर्षणः उपदिष्टवान्। तस्याः शोको निवृत्तः, सा बुद्ध्या स्थिरा अभवत्। रुक्मी, स्वशरीरं विकृतं दृष्ट्वा, प्राणैः क्षीणः, तेजसा हीनः, स्वकृतपराभवम् अनुभूय, महान् नगरं भोजकटं निर्माय, तत्रैव वसन्, न कृष्णं न च भगिन्याः मार्गे बाधां कृतवान्। "कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामि" इति शपथं कृत्वा, भगवता तथा भीष्मकतनयया च पराजितः, अन्यैः नृपतिभिः सह तत्रैव स्थितवान्। कृष्णः तु विधिपूर्वकं रुक्मिणीं नगरं नीत्वा, तां विवाहयामास; यदुपुरीषु सर्वेषु गृहेषु, केवलं कृष्णभक्तेषु, महोत्सवः अभवत्। नरनार्यः हृष्टाः, मणिमुक्ताभरणैः शोभिताः, दम्पत्योः सुमनोहरवस्त्रयुग्मं दृष्ट्वा, विविधानि दानानि उपाहरन्। तद्वृष्णिपुरी, इन्द्रध्वजैः, अद्भुतमाल्यैः, वस्त्रैः, मणिद्वारैः, शुभकलशैः, धूपदीपैः, सर्वद्वारेषु शोभिता, दीप्तिमती बभौ। गन्धोदकसिक्तमार्गा, द्वारेषु प्रियराजैः आमन्त्रितगजैः, कदलीनागरिच्छद्रैः च शोभिता सा नगरी आसीत्। कुरवः, सृञ्जयाः, कैकेयाः, विदर्भाः, यादवाः, कुन्तयः च, सर्वे तत्र हर्षेण मिलित्वा, उत्कण्ठया परस्परं संचारयामासुः। रुक्मिण्या हरणकथां सर्वत्र श्रुत्वा, राज्ञः कन्यकाः च, विस्मयमुपगताः। द्वारकायां, राजन्, जनाः कृष्णं श्रीपतिं रुक्मिण्या रामेण च सह दृष्ट्वा, परमं हर्षं प्राप्नुवन्। शुक उवाच—कामः, यः पूर्वं वासुदेवांशः रुद्रक्रोधाग्निना दग्धः, पुनः देहधारणाय तेनैव रूपेण जातः। स वैदर्भ्याः गर्भात् उत्पन्नः, कृष्णशक्तियुतः, प्रद्युम्न इति प्रसिद्धः, पित्रा सर्वथा न हीनः। तं शम्बरः मायावी, शत्रुत्वं विज्ञाय, शिशुं समुद्रं क्षिप्त्वा स्वगृहं गतः। स महावलीमीनः तं बालकं निगिलितवान्; मत्स्याः च तेन जालेन मत्स्यबन्धकैः गृहीताः। ते मत्स्यबन्धकाः तं मत्स्यं शम्बराय दत्तवन्तः; पाकशाला गत्वा, छेदनाय छुरिकया तं मत्स्यं विदारयन्तः, तत्र शिशुं दृष्ट्वा, मायावत्यै निवेदितवन्तः। तस्याः चित्ते चिन्तायाम्, नारदः समागत्य, शिशोः यथार्थं जन्म, मत्स्ये तस्य प्रवेशं च, सर्वं न्यवेदयत्।