स्वर्गपुरीमध्ये स भगवान् इन्द्रस्य दिव्यविमाने, यत् विश्वकर्मणा निर्मितम्, त्रैलोक्यलक्ष्म्याः निवासस्थानम्, सर्वसमृद्ध्या सहितः आसीत्। स च ज्ञान-धन-कुलसम्पद्भिः समृद्धः, गर्वदर्पशून्यश्च आसीत्। यदा तु पिता तस्य दिवङ्गतः, तदा सः मातरं तीव्रतरं प्रहारं कृत्वा विवशयन् उवाच—"क्व धनं निहितम्? न चेत्, एषा दण्डेन त्वां हनिष्यामि!" तस्याः वचनेन भीता, पुत्रस्य दुःखेन क्लिश्यमाना सा माता, रात्रौ कूपे आत्मानं क्षिप्त्वा प्राणान् त्यक्तवती। ततः योगनिष्ठः गोकर्णः तीर्थयात्रायै निर्ययौ, न तस्य शोकः न हर्षः, न रिपवः न मित्राणि। धुन्धुकारी तु गृहे स्थित्वा, पञ्चाभिः वेश्याभिः परिवृतः, अतीव क्रूरकर्माणि कुर्वन्, तासां भरणे मोहितचित्तः अभवत्। एकदा ताः वेश्याः आभरणलोलुपाः सन्त्यः, स कामान्धः मृत्युम् विस्मृत्य, तासां कृते गृहात् निर्गत्य धनं संचित्य, वस्त्राणि, आभरणानि, विविधानि द्रव्याणि च ताभ्यः दत्त्वा गृहं प्रत्यागच्छत्। ताः स्त्रियः तस्य संचितं महद्धनं दृष्ट्वा, रात्रौ समवदन्—"सः प्रतिदिनं चौर्यं करोति; अनेन कारणेन राजा तम् गृह्णीयात्।" "राजा तस्य धनं गृहीत्वा नूनम् तम् हनिष्यति; अतः अस्माकं रक्षार्थम्, कथं न स्वयमेव तम् गुप्तेन प्रकारेण हन्याम?" इति निश्चित्य, रात्रौ तं सुप्तम् बद्ध्वा, पाशेन ग्रीवायाम् स्थापित्य, त्वरितं हन्तुं प्रचक्रमुः; स तु न म्रियते स्म, ताः च सन्त्रस्ताः। तदा ताः ज्वलदङ्गारान् तस्य मुखे क्षिप्त्वा, महतीनां शूलानां पीडया सः प्राणान् त्यक्तवान्। नारीणां ताः प्रमत्ताः तस्य देहम् एकस्मिन्गर्ते निक्षिप्य, तद् रहस्यं कस्यापि न ज्ञातम्। जनैः पृष्टाः सन्त्यः, ताः अवदन्—"सः दूरे गतः, अस्माकं प्रियः; धनलोभेन एतेन वर्षे पुनरागमिष्यति।" कामिनीनां विश्वसनीयता न कदापि कार्याः; यः मूढः तासु विश्वसिति, सः दुःखैः अभिभूयते। कामनार्तीनां स्त्रीणां वचनानि सुधासमानि, सुखवर्धकानि; हृदयानि तु तीक्ष्णतराणि—कः पुरुषः तासां प्रियः स्यात्? धनं हृत्वा, पतिव्रतानां ताः बहुपत्नीका वेश्याः तत्रतः निर्गत्य, धुन्धुकारी महाप्रेतत्वं प्राप्तः, पापकर्मणां क्लेशेन पीडितः। सः वातवेगेन रूपं धारयन्, सर्वदिशं निरन्तरं धावन्, शीतोष्णेन पीडितः, निराहारः, तृषार्तश्च अभवत्। सः कुत्रापि शरणं न प्राप, पुनः पुनः विलपन्—"हन्त भाग्यं!"—इति। कालेन गोकर्णः तस्य मृत्युवृत्तान्तं लोकात् शुश्राव। सः तं अनाथं ज्ञात्वा, गयायां पिण्डदानं कृतवान्; यत्र यत्र तीर्थं गच्छति स्म, तत्र तत्र श्राद्धकर्म अपि अकरोत्। एवं भ्रमन्, गोकर्णः स्वनगरं प्रत्यागच्छत्; रात्रौ, गृहस्य प्राङ्गणे अन्यैः अगोप्यम् शयनं कृत्वा, तत्र स्थितः। तत्र रात्रौ सुप्तं गोकर्णं दृष्ट्वा, धुन्धुकारी भीषणतमं रूपं धारयन्, स्वबन्धुं तस्मै प्रकटितवान्। सः कदाचित् मेषः, हस्ती, महिषः, इन्द्रः, अग्निः, पुनः मनुष्यः च जातः—एकैकवारम् एव। एतादृशं विकारं दृष्ट्वा, गोकर्णः धैर्ययुक्तः, निश्चित्य—"अयं दुःखार्तः कश्चन"—इति, तं सम्बोध्य उवाच। "को भवान् रात्रौ भीषणः? कुतः एतां दशां प्राप्तः? किं भूतः, प्रेतः, राक्षसः वा? विस्तरेण वद।"—इति। सुतः उवाच—एवं पृष्टः, सः पुनः पुनः उन्नदन्, वाक्यं न शशाक वक्तुं, केवलं चेष्टया बोधयन्। ततः गोकर्णः जलं गृहीत्वा, तं उद्धृत्य, तेनैव कर्मणा पापात्मा मुक्तः, भाषितुं समारभत। प्रेतः उवाच—"अहं तव भ्राता धुन्धुकारी नाम, स्वदोषेण मानवजन्म विनाशितवान्। मम कर्मणां गणना नास्ति, महान् अज्ञानवशात् विकृतः, लोकान् पीडितवान्, स्त्रीभिः क्लेशेन हतः।" "तेन अहं प्रेतत्वं प्राप्तवान्, दुःखमिदं भजामि; वायुनैव जीवामि, यथायोग्यं कर्मफलमेव लभे। हे मित्र, करुणासिन्धो, भ्रातः, शीघ्रं मां मोचय; इति श्रुत्वा, गोकर्णः तं प्रत्युवाच।" गोकर्णः उवाच—"तव कृते गयायां पिण्डदानं सम्यक् कृतम्; कथं त्वं न मुक्तः? अत्र आश्चर्यम्। यदि गयाश्राद्धेन न मुच्यते, अन्यः उपायः नास्ति। किं ते करोमि? सत्यं विस्तरेण वद।" प्रेतः उवाच—"शतगयाश्राद्धैः अपि न मुच्ये; अन्यं उपायं चिन्तय, यः मोक्षाय स्यात्।"—इति। तस्य वचनं श्रुत्वा, गोकर्णः विस्मितः—"यदि शतश्राद्धैः अपि न मुच्यसे, तव मोक्षः दुरापः।" "इदानीं स्वस्थाने तिष्ठ, प्रेत, भीतः मा भूः; अहं किंचित् उपायं विचिन्त्य तव मोक्षं करिष्यामि।"—इत्युक्त्वा, धुन्धुकारी स्वस्थाने गतः। गोकर्णः तां रात्रिम् चिन्तया व्यतीत्य, न निद्रां लेभे। प्रभाते तं आगतम् दृष्ट्वा, जनाः हृष्टाः समागताः। सः सर्वं यथावृत्तं ताभ्यः न्यवेदयत्। तत्र योगनिष्ठाः, मुनयः, ब्रह्मवादिनः, सर्वे शास्त्रसञ्चयान् परीक्ष्य अपि, तस्य मोक्षाय उपायं न दृष्टवन्तः।