श्रीशुक उवाच। एवं सखिभिः सान्त्वितः चेदिराजः स्वपुरं स्वजनैः सह प्रतस्थे। येऽपि अन्ये राजानः तत्र युद्धे जीविताः, तेऽपि निजनगराणि प्रत्यगच्छन्। तदा रुक्मी तु भगिन्याः राक्षसविवाहमसह्यन्, कृष्णद्वेष्टि, स्वबलैः परिवृतः कृष्णानुगमनाय प्रतस्थे। स कोपेन महता कम्पितमहाबाहुः, धनुष्मान्, सर्वेषां राज्ञां सन्निधौ प्रतिज्ञामकरोत्—"यदि नाहं रणाङ्गणे कृष्णं हन्यां रुक्मिणीं च पुनः नयामि, तावत् कुंडिनं न प्रविशेयम्; एषा मे सत्यप्रतिज्ञा।" एवं उक्त्वा स शीघ्रं रथमारुह्य सारथिम् आज्ञापयत्—"हयाः चालय, कृष्णं युद्धे प्रतियास्यामि।" स च गर्वितः, भगवत्प्रभावमजानन्, गोविन्दं समाह्वयत्—"तिष्ठ तिष्ठ" इति, एकेनैव रथेन समुपागच्छत्। स तु दृढं धनुः संधाय कृष्णं त्रिभिः शरैः विव्याध, "किञ्चिद्विरम, हे यदुकुलपांसन!" इति चोवाच। "क्व गच्छसि, मम भगिनीं शृगाल इव हविर्हरन्? अद्य ते दर्पं भिनद्मि, हे छलयुद्धकुशल!" इति च तम् अभ्यधावत्। "यावत् त्वया नाहं शरैः पतितः, तावत् कन्यां विमुञ्च" इति रुक्मी याचमानः, श्रीकृष्णः स्मयमानः, तस्य धनुः छित्त्वा षड्भिः शरैः रुक्मिणं विव्याध। अश्वांश्चतुर्नष्टभिः, सारथिं द्वाभ्यां, ध्वजं त्रिभिः शरैः विव्याध। पुनः धनुरादाय रुक्मी कृष्णं पञ्चभिः शरैः विव्याध। तस्य शरवृष्टिभिः पीडितः अच्युतः तस्य धनुः छित्त्वा पुनरपि रुक्मिणः अन्यं धनुः छित्त्वा, यद् यदस्त्रं गृहीतवान्—गदां, शूलं, त्रिशूलं, खड्गचर्म, शृङ्गं, तोमरं च—तत् तत् हरिः छित्त्वा चूर्णितवान्। ततः रुक्मी रथात् अवपत्य, खड्गहस्तः, कृष्णवधाय कोपसमन्वितः, पतङ्ग इव वह्निं प्रति धावन्। तस्य समागमने, कृष्णः तस्य खड्गं चर्म च शरैः खण्डयित्वा, निजं तीक्ष्णं खड्गं चिक्षेप, रुक्मिणं हन्तुं सज्जः अभवत्। तदा स्वभर्तुः भ्रातुः वधं द्रष्टुम् उद्यतम् अपश्यत् रुक्मिणी, भयव्याकुला, पतिं प्रणम्य दुःखार्ता वचनमुवाच—"योगेश्वर, अनन्त, देवदेव, जगन्नाथ, मम भ्रातरं न हन्याः, महाबाहो, शुभद।" श्रीशुक उवाच। भयकम्पिताङ्गी, शोकविषुष्कवदना, गलितस्रग्, गद्गदगिरा, कृष्णपादौ गृहीत्वा दयया समाहृतः स भगवान् तस्य वधं त्यक्तवान्। तदा कृष्णः तं दुष्टं वस्त्रेण बन्धयित्वा, केशं श्मश्रु च मुण्डयित्वा विकृतिं कृतवान्; यदवोऽपि शूराः शत्रुसैन्यं कमलिनीवनं गजानिव अपाकुर्वन्। ततः कृष्णं समीपं गत्वा तं रुक्मिणं तादृशं बन्धितं मरणसन्निकर्षे दृष्ट्वा, दयालुः श्रीसङ्कर्षणः तं विमोच्य कृष्णमिदम् अवदत्— "कृष्ण, त्वया यदेतत् कृतं, न शोभनं न च धर्म्यं—मुण्डनं विकृतिं वा, मित्रस्य वधो वा। एषा धर्मपत्नी भ्रातृविकृतिं चिन्तयन्ती नोऽवमंसेत्; न हि अन्यः कश्चिद् सुखदुःखयोः कारणम्, स्वकर्मफलमेव जनः प्राप्नोति। स्वजनवधोऽपि महापातकं, किञ्चेदं स्वदोषेण नष्टे किं पुनः हनने? एष धर्मः क्षत्रियाणां, प्रजापतिना स्थापितः—भ्राता भ्रातरं हन्ति, न चातः भीषणतरम्। राज्यहेतोः, भूमेः, वित्तस्य, स्त्रीणां, गौरवस्य, मदस्य वा, मदान्धाः स्वजनानपि नाशयन्ति।" "त्वं सर्वेषु जन्तुषु कठोरबुद्धिः, कृष्ण, दुष्टहृदयं प्रति; सदा सुहृदां हितमेव सर्वेषां हितमिव मन्यसे, ते मूढवत्। मायया मोहितेषु जनिषु देहात्मबुद्ध्या, केचित् सुहृदः, केचित् शत्रवः, केचित् उदासीनाः इति पश्यन्ति। एक एव ह्यात्मा सर्वेषां देहिनां परः, स नान्यः; मूढदृष्ट्या नानात्वमिव दृश्यते, यथा ज्योतिः वा नभः च।" "देहः तु आद्यन्तवत्त्वात्, प्रकृतिप्राणगुणसंयुक्तः, आत्मनि अज्ञानात् कल्पितः, संसारहेतुर्भवति। आत्मनः कदापि अन्येन न संयोगः न च वियोगः—सत् वा असत् वा—यथा सूर्यस्य सम्बन्धः प्रकाश्यैः रूपैः कल्प्यते। जन्माद्यविकाराः देहस्य एव, न आत्मनः कदाचित्; यथा चन्द्रस्य कलाः न चन्द्रं स्पृशन्ति, न च ग्रहणं तस्य क्षतिं करोति। स्वप्ने स्वात्मानं विषयांश्च अनृतान् अनुभूय, तेषां फलं भुङ्क्ते, तथैव मूढः संसारं प्रतिपद्यते, अनृतं सत्यमिव मन्यते।" "तस्मात् अज्ञानजनितं शोकं, आत्मनः शुष्कविभ्रमकरं, तत्त्वज्ञानात् नुद; स्वस्वरूपे स्थितः भव, हे शुचिस्मिते।" श्रीशुक उवाच। एवं भगवता उपदिष्टा सा तन्वी रामपत्नी शोकं त्यक्त्वा बुद्ध्या च मनः समाहितवती। रुक्मी तु प्रायः प्राणैः हीनः, तेजोबलविहीनः, स्वविकृतिं स्मरन्, निरर्थकं स्वयंकल्पितं गौरवं चिन्तयन्, भोजकटं नाम नगरं स्थापयामास। न स पापं कृष्णं व्याहनत्, न च भगिन्याः कार्यं चकार। "न कुंडिनं प्रविश्यामि" इति प्रतिज्ञाय, भगवता भीष्मकतनयया च जितः, अन्यैः च राजभिः सह तत्रैव स्थितवान्। श्रीकृष्णः तु रुक्मिणीं विधिवत् नगरं नीत्वा, कुरुश्रेष्ठ, विवाहं चकार। तदा यदुपुर्यां सर्वगृहेषु, केवलं कृष्णपरायणेषु, महान् उत्सवः अभवत्। नरनार्यः हृष्टाः, मणिशोभितकुण्डलभूषिताः, नवदम्पत्योः उपहारान् आनयन्। सा वृष्णिनगरी इन्द्रध्वजैः, अद्भुतमाल्यवस्त्रैः, मणितोरणैः, सर्वद्वारेषु कलशधूपदीपैः, शुभोपस्करैः शोभिता, अत्यद्भुतं विराजमाना बभूव।